طرح بنزین سه‌نرخی؛ بازپس‌گیری یارانه از ثروتمندان و فشار تورمی بر دهک‌های پایین

ساختار طرح پیشنهادی بنزین سه‌نرخی

بر اساس اطلاعات منتشرشده، طرح جدید قیمت‌گذاری بنزین بر پایه سه سطح مصرف بنا شده است که در صورت اجرا، می‌تواند توزیع یارانه‌های پنهان را هدفمندتر سازد. جزئیات این طرح شامل سه نرخ متفاوت برای مصرف سوخت است:

• سهمیه یارانه‌ای (۶۰ لیتر): هر فرد تا سقف ۶۰ لیتر بنزین با نرخ یارانه‌ای ۱۵۰۰ تومان در هر لیتر دریافت خواهد کرد.
• سهمیه میانی (۱۰۰ لیتر): مصرف پس از سقف اول و تا ۱۰۰ لیتر بعدی با نرخ ۳۰۰۰ تومان در هر لیتر محاسبه می‌شود.
• نرخ آزاد/شناور: مصرف مازاد بر سقف ۱۶۰ لیتر احتمالاً مشمول نرخی آزاد خواهد بود که در حال حاضر حدود ۵۰۰۰ تومان اعلام شده است.

این طرح در شرایطی مطرح می‌شود که از آبان ۱۳۹۸ تاکنون، قیمت رسمی بنزین ثابت مانده و این ثبات شش‌ساله، فشار مالی سنگینی را به دلیل یارانه غیرمستقیم بر بودجه عمومی دولت تحمیل کرده است.

فشار غیرمستقیم تورم بر معیشت دهک‌های پایین

تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که الگوی مصرف بنزین در ایران با سرعت بالایی در حال افزایش است و در عین حال، ثبات طولانی‌مدت قیمت بنزین باعث شده تا سهم ظاهری این حامل انرژی در سبد هزینه خانوارهای ایرانی به کمتر از یک درصد برسد. اگرچه این آمار در نگاه اول بی‌اهمیت به نظر می‌رسد، اما کارشناسان آن را نشانه‌ای از اختلال قیمتی و سنگینی یارانه پنهان انرژی می‌دانند.

افزایش جزئی قیمت سوخت، به‌صورت زنجیره‌ای بر هزینه حمل‌ونقل عمومی، قیمت کالاهای اساسی و در نهایت، هزینه خانوارهای کم‌درآمد اثر می‌گذارد. دهک‌های پایین‌تر، اگرچه مصرف مستقیم کمتری دارند، اما از مسیر تورم غیرمستقیم دچار فشار مالی می‌شوند.

در مقابل، دهک‌های نهم و دهم جامعه که عمدتاً در کلان‌شهرها ساکن‌اند و مالک خودروهای شخصی پرمصرف هستند، بیشترین تأثیر مستقیم را از هرگونه تغییر در نرخ یا سهمیه بنزین می‌پذیرند؛ چرا که مصرف ماهانه آن‌ها معمولاً بیش از ۱۰۰ لیتر است.

توزیع نابرابر یارانه و تمرکز مصرف در طبقات مرفه

گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که بیشترین یارانه پنهان بنزین نصیب ثروتمندترین اقشار جامعه شده است. بررسی الگوی مصرف سوخت در خانوارهای شهری میان سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۹، این نابرابری را به‌وضوح نشان می‌دهد:

مقایسه میانگین مصرف ماهانه بنزین (لیتر)

همان‌طور که آمار نشان می‌دهد، مصرف ماهانه بنزین در دهک دهم شهری با رشدی بیش از ۲۵ درصد از ۱۱۲ لیتر به ۱۴۰ لیتر رسیده است. این رشد چشمگیر نشان‌دهنده تمرکز مصرف انرژی در میان طبقات مرفه و پایین بودن کشش قیمتی تقاضا برای بنزین در این گروه است. در مقابل، دهک اول شهری همچنان کمترین میزان مصرف (۱۱ لیتر) را دارد و حتی در مناطق روستایی، دهک اول با کاهش مصرف از ۵ لیتر به ۳ لیتر مواجه شده است.

بازتاب یارانه پنهان در هزینه‌های شهری و روستایی

مطالعه داده‌های سال ۱۴۰۱ تفاوت محسوسی را در سهم هزینه بنزین بین مناطق شهری و روستایی و همچنین دهک‌های درآمدی نشان می‌دهد. به‌طور میانگین، خانوارهای روستایی ۱.۴ درصد از کل هزینه‌های خود را صرف بنزین می‌کنند، در حالی که این رقم در خانوارهای شهری ۱.۱ درصد است.

در دهک‌های کم‌درآمد (اول و دوم)، سهم هزینه بنزین در شهرها بیشتر از روستاها است، اما از دهک سوم به بعد، شرایط معکوس شده و روستاییان سهم بیشتری از هزینه خود را صرف سوخت می‌کنند. این الگو گویای آن است که با افزایش درآمد، اگرچه حجم مطلق مصرف رشد می‌کند، اما سهم انرژی از کل مخارج خانوار به دلیل تنوع هزینه‌ها کاهش می‌یابد.

تداوم ثابت ماندن نرخ بنزین در برابر جهش قیمتی سایر اقلام مصرفی، که طی دو سال اخیر در مناطق شهری از حدود ۱۳۷ میلیون تومان به ۲۶۹ میلیون تومان و در مناطق روستایی از ۷۹ میلیون به ۱۴۵ میلیون تومان رسیده، سهم این حامل انرژی در سبد هزینه خانوار را عملاً به کمتر از یک درصد سقوط داده است.

هدف طرح سه‌نرخی؛ اصلاح توزیع یارانه‌ها

طرح سه‌نرخی شدن بنزین عملاً بر پایه بازپس‌گیری یارانه پنهان از پرمصرف‌ها بنا شده است. با توجه به داده‌های مصرف، تنها دهک‌های نهم و دهم شهری هستند که مصداق مصرف‌کنندگان بالای ۱۰۰ لیتر در ماه به شمار می‌روند و اجرای طرح جدید بخش قابل‌توجهی از یارانه پنهان سوخت را از طبقات مرفه بازپس می‌گیرد. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر ساختار قیمتی اصلاح نشود و مصرف دهک‌های ثروتمند همچنان بی‌محابا رشد کند، فاصله طبقاتی در بهره‌مندی از یارانه سوخت افزایش یافته و فشار مالی آن به شکل تورم غیرمستقیم، همچنان بر دوش دهک‌های پایین سنگینی خواهد کرد.