افسانه کاتانا در برابر واقعیت باروت: حقایق ناگفته درباره آخرین سامورایی‌ها و تفنگ

افسانه کاتانا در برابر واقعیت باروت

فیلم پرطرفدار «آخرین سامورایی» محصول ۲۰۰۳، تصویری حماسی اما گمراه‌کننده از مقاومت جنگجویان سده نوزدهم ژاپن ارائه می‌دهد که گویا در نبرد شیرویاما، شمشیر کاتانا را در برابر گلوله تفنگ قرار دادند. اما بررسی دقیق تاریخ نشان می‌دهد که واقعیت شورش ساتسوما و آخرین مقاومت سامورایی‌ها، نه تنها برای هدفی بسیار کم‌ارج‌تر از حفظ سنت بود، بلکه به‌شدت به سلاح‌های گرمی وابسته بود که طبقه‌ی آنان ۳۰۰ سال پیش بر آن مسلط شده بودند.

تاریخچه تسلط سامورایی‌ها بر سلاح گرم

برای درک نبرد شیرویاما (۲۴ سپتامبر ۱۸۷۷)، باید به سده شانزدهم بازگردیم. در سال ۱۵۴۳، با منحرف شدن یک کشتی چینی حامل دریانوردان پرتغالی به جزیره‌ی تانِگاشیما، نخستین برخورد ثبت‌شده‌ی ژاپن و اروپا رقم خورد. ارباب فئودال جزیره، دو تفنگ شمخال خرید و صنعتگران ژاپنی توانستند آن را مهندسی معکوس کنند.

طی سال‌های بعد، بیش از ۳۰۰ هزار تفنگ آتش‌زن (فتیله‌ای) ژاپنی تولید شد که «تانِگاشیما» یا «هیناواجو» نامیده شدند و خیلی زود وارد میدان‌های نبرد شدند.

ژاپنی‌ها نخستین بار در نبرد «اوئداهارا» (۱۵۴۸) از تفنگ استفاده کردند. اگرچه در ابتدا سلاح‌های گرم به دلیل برد کوتاه، آسیب‌پذیری در برابر باران و زمان طولانی بارگذاری، کم‌اثرتر از یک کماندار کارکشته بودند، اما با بهبود فناوری و فنون نو، این سلاح‌ها به بخشی ثابت از جنگ‌های ژاپنی تبدیل شدند و سامورایی‌ها مهارت تیراندازی را به زرادخانه‌ی خود افزودند و تا اواخر سده‌ی نوزدهم آن را حفظ کردند.

سایگو تاکاموری: آخرین سامورایی عمل‌گرا

فیلم «آخرین سامورایی» به رهبری «موری‌تسوگو کاتسوموتو» اشاره می‌کند که در انزوا زندگی کرده و خود را وقف هنرهای سنتی ژاپنی کرده بود. اما این شخصیت، روایت پوشیده‌ای از شورش واقعی ساتسوما است که رهبری آن را سایگو تاکاموری بر عهده داشت.

• سایگو تاکاموری زمانی از چهره‌های مهم اتحاد ساتسوما–چوشو بود که به سرنگونی شوگون و احیای قدرت امپراتوریِ میجی انجامید.
• کناره‌گیری او از دولت هیچ ارتباطی با نفرت از نوسازی یا سلاح گرم نداشت.
• او سربازی عمل‌گرا بود که قدرت‌های اروپایی را بابت توانایی نظامی‌شان می‌ستود.
• سایگو یونیفورم نظامی غربی می‌پوشید و شخصاً با فروشندگان سلاح بریتانیایی دیدار می‌کرد تا قلمروی ساتسوما را به انواع سلاح گرم مجهز کند.

او همچنین مدارسی خصوصی در سراسر ساتسوما افتتاح کرد که در اصل آکادمی‌های نظامی بودند و در آن‌ها «توپخانه و مهندسیِ سبک غربی» آموزش داده می‌شد. با این حال، سایگو خود را سامورایی می‌دانست؛ وارث سنتی چند صد ساله، حتی با وجود اینکه می‌دانست شمشیر نمی‌تواند گلوله را منحرف کند.

دلایل واقعی شورش ساتسوما

شورش ساتسوما و نبرد شیرویاما، ناشی از مجموعه‌ای از دلایل پیچیده بود:

1. میل به جنگ: سایگو تاکاموری از سمت دولتی‌اش کناره گرفت، زیرا امپراتور نمی‌خواست به کره حمله کند. او برای اعاده‌ی «آبروی» ژاپن خواهان جنگ بود تا فنون و سلاح‌های غربی را بیازماید.
2. بحران اقتصادی و اجتماعی: امپراتور میجی نظام فئودالی را لغو کرد. سامورایی‌های رده‌پایین پس از لغو ناگهانی نظام فئودالی که ارزاق و درآمدشان را فراهم می‌کرد، عملاً بی‌چیز شدند. دولت نتوانست جایگزین مناسبی برای آنان فراهم کند.
3. برابری با دهقانان: لغو نظام فئودالی باعث شد مردم عادی دیگر مجبور نباشند هنگام مواجهه با سامورایی بر زمین بیفتند و اجازه یافتند اسب‌سواری کنند، نام خانوادگی داشته باشند و در ارتش امپراتوری خدمت کنند؛ موضوعی که خشم سامورایی‌ها را برانگیخت.
4. تغییرات مذهبی: دولت جدید، شینتو و بودیسم را از هم جدا کرد و امپراتور را حامی شینتو اعلام کرد و به زمین‌های معابد مالیات بست. سامورایی که قرن‌ها پیرو بودیسم ذن بودند، احساس کردند آیینشان به حاشیه رانده می‌شود.

نبرد شیرویاما: پایان با صدای گلوله

در سال ۱۸۷۷، دولت میجی از مدارس نظامی سایگو بیم داشت و تصمیم گرفت همه‌ی تفنگ‌ها و باروت این مدارس را ضبط کند. همین اقدام، جرقه‌ی شورش را زد. مقامات محلی به کشتی جمع‌آوری سلاح حمله کردند و با کمک بیش از هزار سامورایی، کنترل زرادخانه‌ی قلمرو را به‌دست گرفتند.

سایگو ۱۵٬۰۰۰ نیرو گرد آورد و به‌سوی توکیو حرکت کرد. برای اطمینان از پیش‌روی، شورشیان ساتسوما با خود تفنگ‌های اِسنایدِر-اِنفیلد، کارابین، هفت‌تیر، حدود ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ گلوله، خمپاره‌انداز قابل‌حمل و توپ‌های صحرایی حمل می‌کردند. محاصره قلعه کوماموتو اساساً مبتنی بر قدرت آتش بود و سایگو توپ‌ها را پیرامون دژ مستقر کرد.

پس از ماه‌ها جنگ و عقب‌نشینی، سایگو تنها ۵۰۰ جنگجو برایش باقی مانده بود و توانست کوه شیرویاما را تصرف کند. در روزهای پایانی، شورشیان مجسمه‌های برنزی را ذوب کرده و گلوله می‌ساختند. سایگو که می‌دانست شیرویاما آرامگاهش خواهد شد، لباس نظامی‌اش را سوزاند و به اصول بازگشت.

ارتش امپراتوری که ۶۰ برابر شورشیان بود، با آتش سنگین توپخانه تعداد آن‌ها را کاهش داد. وقتی تنها ۴۰ نفر از شورشیان باقی ماندند، حمله‌ی مستقیم انجام شد؛ جایی که مردان سایگو با کاتانا جنگیدند. سایگو که به شدت گلوله خورده بود، در گوشه‌ای از میدان نبرد هاراگیری (خودکشی آیینی) کرد و به این ترتیب، آخرین ایستادگی سامورایی‌ها در دامنه‌های شیرویاما پایان یافت.