طرح ۲ میلیارد دلاری ایران برای خرید شرکت نفتی در آمریکا؛ علم و سفیر انگلیس درباره عراق و واترگیت

طرح بزرگ نفتی ایران در آمریکا و رسوایی واترگیت

صبح روز شنبه ۲۵ فروردین ۱۳۵۲، علم پس از ملاقات‌های متعدد در منزل، از جمله رسیدگی به درخواست همسر فردی که شوهرش در زمان نخست‌وزیری او به جرم شورش علیه اصلاحات ارضی اعدام شده بود، عازم کاخ نیاوران شد. علم بدهی بانکی ۵۰ هزار تومانی این زن را پرداخت کرد. دیدار با شاه بسیار کوتاه بود و به توشیح تلگراف‌های خارجی و انتخاب جواهرات برای هدیه گذشت.

مذاکره برای خرید شرکت نفتی ۲ میلیارد دلاری

مهم‌ترین ملاقات روز با جهانگیر آموزگار، سفیر اقتصادی ایران در آمریکا، انجام شد. آموزگار برای پیگیری طرحی بزرگ به تهران آمده بود که هدف آن خرید یک شرکت نفتی عمده در ایالات متحده به مبلغ دو میلیارد دلار بود. این طرح نشان‌دهنده بلندپروازی‌های اقتصادی ایران در آن دوره بود.

گزارش آموزگار از رسوایی واترگیت

در این دیدار، آموزگار گزارشی مفصل از ماجرای واترگیت ارائه کرد. این رسوایی که به تلاش عوامل نیکسون برای جاسوسی در ستاد انتخاباتی دموکرات‌ها مربوط می‌شد، در آن زمان بر ملا شده بود.

آموزگار شرحی هم از مسأله واترگیت که عوامل نیکسون می‌خواستند در ستاد انتخاباتی دموکرات‌ها جاسوسی کنند و قضیه بر ملا شده است حکایت می‌کرد. آبروی نیکسون واقعاً رفته است و اگر مطلب ثابت شود، بیشتر خواهد رفت.

علم همچنین به مقاله‌ای از نیویورک تایمز اشاره کرد که در آن ذکر شده بود افزایش قیمت نفت، برخلاف ادعای شرکت‌های بزرگ نفتی، لزوماً به جیب کشورهای تولیدکننده نمی‌رود. علم وقت ملاقات شاه را برای آموزگار در روز بعد هماهنگ کرد.

دیدار با سفیر بریتانیا: ابهامات تسلیحاتی و تحلیل نفوذ در عراق

عصر همان روز، وزیر دربار میزبان سفیر انگلیس بود. سفیر تلاش داشت تا دولت خود را از برخی انتقادات تبرئه کند، به‌ویژه در مورد قراردادهای تسلیحاتی با ایران و سفر هویدا به بریتانیا.

ابهام در کیفیت تسلیحات بریتانیایی

سفیر انگلیس قول داد که اگر تانک‌های چیفتن به‌جای ۷۵۰ اسب، ۶۸۰ اسب قدرت دارند، این عیب را رفع خواهند کرد. همچنین در مورد عدم استفاده از آخرین سیستم‌ها در توپ‌های کشتی‌های خریداری شده از انگلیس توضیحاتی ارائه شد. در خصوص سفر هویدا، سفیر آن را فاقد اهمیت کاری، اما دارای خوش‌وبش خوب برای افکار عمومی و تظاهر به نزدیکی دو ملت دانست.

انتقاد صریح علم از سیاست‌های بریتانیا در قبال عراق

بخش عمده‌ای از مذاکره به تحلیل روابط ایران و عراق و نقش بریتانیا در منطقه اختصاص یافت. علم با صراحت، دیدگاه‌های خود را مطرح کرد:

افکار قدیمی ایران هنوز معتقد است که شما در عراق انگشت دارید و این حکومت بعثی هم در دست شماست. ولی من این عقیده را ندارم، چون شما دیگر قدرتی نیستید که بتوانید از این کارها بکنید و مسلماً قدرت روس‌ها که به طرف خلیج فارس و کشورهای آفریقایی سرازیر شده‌اند از شما بیشتر است.

علم در ادامه، هدف بریتانیا را صرفاً دسترسی به نفت دانست و بیان کرد که برای لندن فرقی نمی‌کند که نفت را یک رژیم کمونیست‌مآب یا یک کشور شاهنشاهی تأمین کند. او بریتانیا را متهم کرد که از ته مانده نفوذ خود برای خلاصی مردم عراق از دست رژیم بعثی اقدام نمی‌کند و حتی ممکن است با ایجاد اختلاف بین ایران و عراق، به دنبال فروش بیشتر اسلحه به طرفین باشد. علم اظهار داشت که سفیر انگلیس در تمام مدت سکوت اختیار کرده و تنها مشغول یادداشت‌برداری از سخنان او بوده است.

تحولات هند و پاکستان و پایان روز

در ادامه مذاکرات، وضعیت مرزهای شرقی ایران و تحولات هند و پاکستان مورد بحث قرار گرفت. علم نگرانی خود را از وضعیت مرزهای شرقی به دلیل تحریکات هند و شوروی ابراز کرد. سفیر انگلیس ابراز امیدواری کرد که با توجه به تحولات سیاسی در بنگلادش و پاکستان و عجز هند از نگهداری اسرای پاکستانی، راه‌حل‌هایی برای این مسائل پیدا شود. سفیر در پایان پیشنهاد کرد که در مورد عراق، تبادل اطلاعات و مطالعه بیشتری صورت گیرد.

شب، علم برای شام به حضور شاه رسید. علی دشتی نیز به دعوت علم در این مراسم حضور داشت و با تعریف مناقب شاه، موجب گرم شدن سر شاه و ملکه شد. علم نیز در پایان یک شعر خنده‌دار از مرحوم بهروز خواند.