۵ خطر جدی آلودگی هوای تهران برای سلامتی؛ از زوال عقل تا دیابت و راهکارهای مهار

استمرار آلودگی هوا در پایتخت برای چندین سال متوالی، شهروندان تهرانی را با مجموعه‌ای از خطرات جدی و اساسی در حوزه سلامت مواجه کرده است. در شرایطی که عوامل طبیعی نظیر باد و باران در مهار آلایندگی‌ها ناکام مانده‌اند و سهم منابع متحرک، به‌ویژه خودروهای دیزلی، در بروز آلودگی هوای پایتخت اساسی است، کارشناسان بر لزوم اتخاذ سیاست‌های فوری نظیر برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و ارتقای کیفیت خودروهای سواری تأکید دارند.

خطرات پنج‌گانه آلودگی هوا برای سلامتی تهرانی‌ها

آلودگی هوای مستمر برای سالیان متمادی، شهروندان را با پنج ریسک اساسی در سلامت مواجه می‌کند. این خطرات، که تمامی گروه‌های سنی و سلامتی را در بر می‌گیرد، نیازمند توجه فوری و برنامه‌ریزی‌های کلان برای مقابله است:

• افزایش احتمال بروز زوال عقل (دمانس): استمرار آلودگی هوا ریسک دمانس و آلزایمر را بالا می‌برد.
• افزایش احتمال دیابت: خانه‌نشینی و کم‌تحرکی ناشی از آلودگی، به‌خصوص در افراد مسن، منجر به تشدید بیماری‌های مزمن نظیر دیابت می‌شود.
• افسردگی: در خانه ماندن‌های متوالی در روزهای آلوده، ریسک افسردگی و انواع استرس را افزایش می‌دهد.
• تشدید بیماری‌های قلبی و عروقی: آلودگی مستمر باعث شدت‌گرفتن علائم بیماران قلبی و عروقی شده و آن‌ها را مجبور به افزایش دُز داروی مصرفی می‌کند.
• افزایش عفونت‌های تنفسی: آلاینده‌ها بر روی مژک‌های تنفسی اثر گذاشته و با کند کردن فعالیت آن‌ها، ریسک عفونت‌های تنفسی را در کودکان و سایر گروه‌ها بالا می‌برند.

بررسی اثرات آلودگی بر گروه‌های مختلف جمعیتی

یک فوق‌تخصص ریه در خصوص تاثیر آلودگی هوا بر سلامت شهروندان، اثرات آن را در دسته‌های مختلف شامل کودکان، افراد مسن، افراد سالم و گروه‌های دارای بیماری بررسی کرده است.

آسیب‌پذیری بیماران زمینه‌ای و افراد سالم

در افراد سالم، افزایش آلودگی هوا ریسک حوادث قلبی و عروقی، آسم، برونشیت، سرطان ریه و حتی سایر سرطان‌ها را افزایش می‌دهد. همچنین در دوره‌هایی که هوا برای روزهای متوالی آلوده است، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای به‌خصوص بیماران قلبی، عروقی و ریوی با تشدید علائم مواجه می‌شوند. این موضوع منجر به افزایش مراجعات به اورژانس و بستری در بیمارستان‌ها می‌شود که هزینه‌هایی را برای سیستم درمان و بیماران به همراه دارد.

تاثیر آلودگی بر کودکان و سالمندان

• کودکان: کودکانی که در سالیان ابتدایی زندگی خود در هوای آلوده زندگی می‌کنند، ممکن است از سطح IQ کمتری برخوردار شوند و احتمال ابتلای آن‌ها به آسم در دوران کودکی و بزرگسالی افزایش می‌یابد.
• سالمندان: آلودگی هوا سالمندان را خانه‌نشین می‌کند که این امر ریسک افسردگی و استرس را در این گروه بالا برده و با کم‌تحرکی، بیماری‌های مزمن نظیر دیابت را تشدید می‌کند.

تفاوت عوارض بر اساس اندازه ذرات آلاینده

میزان ورود ذرات آلوده به داخل بدن بسته به سایز ذرات متفاوت است:

1. ذرات بزرگ (قطر ۷ تا ۱۰ میکرون): این نوع آلودگی که معمولاً با چشم غیرمسلح قابل‌دیدن است، در بخش‌های خارجی سیستم تنفسی، دهان، مخاط بینی و ابتدای راه تنفس ته‌نشین می‌شوند. این ذرات عموماً باعث ایجاد سرفه و سینوزیت شده و در صورت استمرار برای سالیان متمادی، می‌توانند ریسک بروز سرطان در ناحیه دهان و حلق را افزایش دهند. شست‌وشوی دهان، بینی و حلق با محلول‌های مجاز پس از بازگشت به خانه می‌تواند در پیشگیری از ورود این ذرات به بدن موثر باشد.
2. ذرات کوچک (قطر کمتر از ۲.۵ میکرون): هرچه قطر ذرات آلاینده کوچک‌تر باشد، با توجه به امکان ورود به راه‌های تنفسی باریک و خون، ریسک بیماری نیز شدت می‌گیرد. در واقع ذرات ریزتر عوارض گسترده‌تری برای سلامت انسان به‌همراه دارند و مهار آن‌ها نیاز به باد بیشتری دارد.

مهار آلودگی: ارتقای استاندارد وسایل نقلیه

با توجه به افزایش تعداد روزهای آلوده و کاهش عوامل طبیعی مهارکننده مانند باران و باد، تمرکز بر کاهش آلاینده‌ها از منابع متحرک اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند. گزارش‌های تخصصی نشان می‌دهد که منابع متحرک سهم ویژه‌ای در آلودگی هوای پایتخت دارند.

سهم منابع متحرک در آلودگی هوای تهران

بر اساس گزارش‌های موجود، منابع متحرک نقش کلیدی در تولید آلاینده‌ها دارند:

عوامل موثر در افزایش آلایندگی وسایل نقلیه

دو عامل اصلی در افزایش آلودگی هوای تهران از سوی منابع متحرک شناسایی شده است:

1. کاهش کیفیت کاتالیست‌ها در خودروهای بنزینی: بسیاری از کاتالیست‌ها فاقد کیفیت و دوام لازم هستند و در نبود نظارت موثر، پس از مدتی از کار افتاده و آلایندگی خودروهای سواری را می‌افزایند.
2. فرسودگی وسایل نقلیه سنگین دیزلی: بخش قابل‌توجهی از این وسایل با فناوری‌های منسوخ‌شده فعالیت می‌کنند، مصرف سوخت بالایی دارند و در ورود مواد آلاینده خطرناک به هوا تاثیر بالایی دارند.

سیاست‌های سه‌گانه برای کاهش آلایندگی

با توجه به سهم ویژه منابع متحرک، اتخاذ سیاست‌های زیر می‌تواند در کاهش میزان آلودگی هوا در تهران کارساز باشد:

• برقی‌سازی حمل‌ونقل عمومی: توسعه ناوگان حمل‌ونقل عمومی برقی، به‌خصوص در مناطق پرجمعیت و پرتردد مرکز شهر.
• افزایش سهم حمل‌ونقل عمومی: کاهش تردد وسایل نقلیه شخصی در سطح شهر و جایگزینی آن با حمل‌ونقل عمومی کارآمد. موفقیت این راهبرد مستلزم توسعه گسترده زیرساخت، نوسازی ناوگان و مدیریت هوشمند ترافیک است.
• ارتقای استاندارد تولید خودرو: بهبود کیفیت خودروهای سواری بنزینی از طریق ارتقای استانداردهای آلایندگی و اصلاح فرآیندهای نظارتی.