سرنوشت والرین، امپراتور روم، پس از اسارت توسط شاپور اول ساسانی

زمینه تاریخی و اوج‌گیری ساسانیان

در نیمه قرن سوم میلادی، امپراتوری روم در دورانی پر از مشکل موسوم به «بحران سوم» به سر می‌برد که شامل حملات قبایل ژرمنی، شورش‌های داخلی و فشار روزافزون ساسانیان از شرق بود. شاپور اول، بنیان‌گذار ساسانیان، از این فرصت بهره برد و از سال ۲۴۰ میلادی حملات گسترده‌ای علیه روم را آغاز کرد.

طبق کتیبه شاپور در کعبه زرتشت، ساسانیان سه لشکرکشی عمده علیه روم انجام دادند که نتایج خیره‌کننده‌ای به همراه داشت:

• لشکرکشی اول (۲۴۴–۲۴۸ م): شکست گوردیان سوم در مشپّور (نزدیک فلوجه عراق) و کشته شدن او.
• لشکرکشی دوم (۲۵۲–۲۵۶ م): فتح دژ مهم هاترا و غارت انطاکیه و سوریه.
• لشکرکشی سوم (۲۵۹–۲۶۰ م): نبرد نهایی با والرین که منجر به اسارت امپراتور شد.

والرین، که در سال ۲۵۳ میلادی به امپراتوری رسیده بود، برای مقابله با شاپور با ارتشی حدود ۷۰,۰۰۰ نفر از انطاکیه به سمت ادسا حرکت کرد. با این حال، طاعون یا احتمالاً آبله ارتش روم را به شدت تضعیف کرده بود.

نبرد ادسا: شکست نظامی یا خیانت؟

نبرد اصلی در بهار ۲۶۰ میلادی در دشت ادسا به وقوع پیوست. منابع تاریخی در مورد چگونگی اسارت والرین اختلاف نظر دارند. منابع رومی ادعا می‌کنند که والرین برای مذاکره به اردوگاه شاپور رفت اما به صورت خیانت‌کارانه اسیر شد:

منابع رومی (زوناراس، هیستوریا آگوستا) ادعا می‌کنند والرین برای مذاکره به اردوگاه شاپور رفت اما خیانت‌کارانه اسیر شد.

در مقابل، کتیبه شاپور (ŠKZ) تأکید دارد که اسارت نتیجه یک نبرد مستقیم و پیروزی نظامی بوده است:

کتیبه شاپور (ŠKZ، بند ۳۳–۳۵) تأکید دارد که نبردی مستقیم رخ داد: «والرین با دستان خود به جنگ آمد... و ما او را با دستان خود اسیر کردیم.»

پژوهش‌های مدرن نیز این رویداد را نه خیانت، بلکه یک شکست نظامی قاطع می‌دانند. ارتش روم به دلیل شیوع بیماری و تاکتیک‌های برتر سواره‌نظام ساسانی، به ویژه کمانداران زره‌پوش، فروپاشید. کتیبه شاپور در کعبه زرتشت از ۱۸ شهر رومی فتح‌شده و هزاران اسیر در این لشکرکشی سخن می‌گوید. والرین همراه سناتورهای رومی اسیر شد، اگرچه پسرش گالینوس (امپراتور مشترک) موفق به فرار شد.

سرنوشت والرین در اسارت ساسانی

در مورد سرنوشت دقیق والرین در اسارت اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما به نظر می‌رسد او تا پایان عمر (احتمالاً بین ۲۶۵ تا ۲۷۰ میلادی) در قلمرو ساسانیان باقی ماند.

کاربرد اسیران در پروژه‌های عمرانی

منابع ایرانی (مانند شاهنامه فردوسی که بر پایه متون پهلوی است) و کتیبه شاپور، به حضور والرین و دیگر اسیران رومی در ساخت و سازهای عمرانی در قلمرو ساسانیان اشاره دارند. شاپور از مهارت و تعداد زیاد اسیران رومی برای پیشبرد پروژه‌های بزرگ استفاده کرد. از جمله مهم‌ترین این پروژه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ساخت بند قیصر در شوشتر.
• توسعه و ساخت شهر جدید بیشاپور.

پژوهش‌های باستان‌شناختی (مانند کاوش‌های شوشتر) نیز نشان می‌دهد اسیران رومی در ایران ساسانی ادغام شدند و جوامعی مانند «رومیان» در گندی‌شاپور تشکیل دادند.

روایت‌های متضاد رومی و پروپاگاندا

برخی منابع رومی همچون لاکتانتیوس و اوروسیوس، داستان‌های بسیار متفاوتی را روایت می‌کنند؛ از جمله اینکه والرین به عنوان زیرپایی شاپور برای سوار شدن بر اسب استفاده می‌شد و پس از مرگ، پوستش کنده و با رنگ قرمز پر شده و در معبد نگهداری شد.

این روایت‌ها احتمالاً نوعی پروپاگاندای ضدساسانی از سوی امپراتوری روم بود تا انگیزه لازم برای آغاز جنگ‌های جدید در شرق را فراهم کند. از طرفی، نه کتیبه شاپور در کعبه زرتشت و نه دیگر منابع شرقی اشاره‌ای به کشتن والرین نمی‌کنند، در حالی که پیش از این به کشته شدن گوردیان، دیگر امپراتور روم، به دست شاپور تأکید کرده‌اند. بنابراین، محتمل‌ترین سناریو این است که والرین در حدود ۲۶۵ تا ۲۷۰ میلادی به مرگ طبیعی در اسارت درگذشت.