هشدار بی‌سابقه: ذخایر آب تهران نصف شد؛ احتمال جیره‌بندی یا تخلیه پایتخت

بحران بی‌سابقه آب در پایتخت؛ ذخایر سدها نصف شد

پایتخت ایران در آستانه بحرانی‌ترین فصل آبی خود در دهه‌های اخیر قرار گرفته است. در حالی که معمولاً تا این زمان از سال حدود ۵۰ تا ۶۰ میلی‌متر بارندگی در تهران ثبت می‌شد، امسال نه تنها بارشی رخ نداده، بلکه هیچ نشانه‌ای از نزولات جوی تا پایان پاییز مخابره نشده است. این وضعیت، تأمین آب شرب شهروندان را در معرض تهدید جدی قرار داده و فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی وارد کرده است.

در سطح ملی نیز تصویر مشابهی دیده می‌شود؛ کشور وارد ششمین سال متوالی خشکسالی شده و کاهش محسوس بارش‌ها در سراسر ایران، نشانه‌ای از تغییر الگوی اقلیمی و ورود به دوره‌ای پایدار از کم‌آبی است.

کاهش ۴۰ درصدی بارش ملی و تنش در منابع آب سطحی

بر اساس گزارش‌های رسمی، مجموع بارندگی کشور در سال آبی گذشته (۱۴۰۳-۱۴۰۲) تنها ۱۵۲ میلی‌متر بوده که نسبت به میانگین ۵۷ سال گذشته، ۴۰ درصد کاهش را نشان می‌دهد. این کاهش شدید بارش‌ها، توزیع نامتوازنی در استان‌ها داشته است:

• چهار استان کشور با کاهش بارشی بین ۵۰ تا ۸۰ درصد مواجه‌اند.
• پانزده استان کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی را ثبت کرده‌اند.
• تنها یک استان شرایط نسبتاً طبیعی دارد.

این وضعیت موجب افت ۴۲ درصدی آورد رودخانه‌ها و ایجاد تنش بی‌سابقه در منابع آب سطحی کشور شده است.

وضعیت اضطراری سدهای تهران

شرایط ذخایر سدهای پایتخت گویای عمق بحران است. ظرفیت ذخیره مخازن سدهای تهران که در سال آبی گذشته حدود ۴۹۰ میلیون مترمکعب بود، اکنون به ۲۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ یعنی تقریباً نصف شده است. این کاهش شدید، فشار بیشتری بر چاه‌ها و سفره‌های زیرزمینی وارد می‌کند؛ منابعی که احیای آن‌ها در سال‌های آتی به‌سختی امکان‌پذیر خواهد بود.

«امسال سال هشداردهنده‌ای برای ماست و باید خود را برای شرایط خشکسالی آماده کنیم. دیگر نباید منتظر تغییر شرایط بود، بلکه باید مدیریت مصرف را به‌صورت جدی در دستور کار قرار دهیم.»

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای تهران نیز با اشاره به کاهش ۴۳ درصدی ورودی آب به سدهای پایتخت نسبت به سال گذشته، وضعیت کنونی را «بی‌سابقه» توصیف کرده است. وی اعلام کرد که تنها ۱۴ میلیون مترمکعب آب پشت سد امیرکبیر ذخیره شده که معادل ۸ درصد ظرفیت کل این سد است.

اگرچه همکاری شهروندان در تابستان گذشته موجب صرفه‌جویی ۱۴.۵ درصدی در مصرف آب تهران شد، اما برای عبور از ماه‌های پیش‌رو، استمرار همراهی مردم و کاهش مصارف غیرضروری ضروری است.

هشدار صریح رئیس‌جمهور: احتمال جیره‌بندی یا تخلیه

نگرانی‌ها درباره وضعیت آب تهران به سطح کلان نیز رسیده است. رئیس‌جمهور در جلسه اخیر ستاد بحران کشور، با اشاره به ادامه خشکسالی و احتمال تداوم بی‌بارانی تا پایان پاییز، هشدار داد که در صورت نبود بارش تا آذرماه، ناچار به جیره‌بندی یا حتی تخلیه تهران خواهیم بود. این هشدار نشان‌دهنده وخامت شرایط آبی پایتخت و ضرورت تصمیم‌های فوری در سطح ملی است.

راهکار کارشناسی: قطع انشعابات «دومی‌ها» به‌جای تخلیه پایتخت

یک کارشناس ارشد مدیریت منابع آب، با انتقاد از توسعه بی‌رویه کلانشهر تهران از سال ۱۳۹۵، سناریوی تخلیه را در کم‌آبی مطلق، اجتناب‌ناپذیر دانسته است. با این حال، وی تأکید می‌کند که بهتر است به‌جای سناریوی تخلیه، برنامه قطع دائم انشعاب آب واحدهای خالی از سکنه یا کم‌جمعیت در دستور کار قرار گیرد.

اولویت‌بندی تخصیص آب بر اساس قانون مدنی

بر اساس نظر این کارشناس، اجرای سیاست «حقابه برای اولی‌ها» (کسانی که تقدم زمانی در دریافت مجوز انشعاب دارند) می‌تواند راهکاری تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده برای مدیریت بحران باشد. اقدامات پیشنهادی شامل موارد زیر است:

• قطع دائم انشعاب آب استخرها و شهرک‌های اطراف.
• قطع آب مجتمع‌های تجاری اضافی و خالی یا کم‌تردد که پروانه ساخت سال‌های اخیر دارند.
• اولویت‌دهی به واحدهای مسکونی قدیمی که نیازمند آب هستند، با پیش‌بینی سرانه ۳ یا ۴ نفر برای هر واحد.

وی افزود: اگر با قطع انشعاب‌های اضافی حدود ۳۰ درصد از واحدهای مسکونی و تجاری از مدار خارج شوند، این یک سیاست تدریجی است. اما اگر توسعه شبانه‌روزی مسکن در تهران ادامه یابد و انشعابات جدید صادر شود، در نهایت تخلیه ناگهانی لااقل ۸۰ درصد شهر ضروری خواهد شد.

او همچنین بر لزوم بازنگری در قوانین و دستورالعمل‌های حوزه آب با استناد به مواد ۱۵۸ و ۱۵۹ قانون مدنی برای تعمیم آن به انشعابات آب شهری تأکید کرد.

نتیجه‌گیری: ضرورت مدیریت فوری و توقف توسعه بی‌ضابطه

تهران اکنون در بحرانی‌ترین مقطع آبی چند دهه اخیر قرار دارد. کاهش بی‌سابقه بارش‌ها، افت ذخایر سدها و فشار مضاعف بر منابع زیرزمینی ایجاب می‌کند که هرگونه تأخیر در مدیریت مصرف و اصلاح الگوی استفاده از آب، متوقف شود. کنترل فوری مصرف، توقف توسعه بی‌ضابطه و برنامه‌ریزی دقیق برای تخصیص منابع، تنها راه نجات پایتخت از بحران فعلی است.