هشدار جدی درباره دو بحران ملی: کاهش ۲.۵ متری خزر و وضعیت بحرانی زلزله تهران

تهران – علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با ارائه آماری نگران‌کننده، نسبت به دو بحران بزرگ ملی شامل کاهش تراز آب دریای خزر و خطرپذیری لرزه‌ای کلان‌شهر تهران هشدار داد. وی تأکید کرد که ادامه روند فعلی در هر دو جبهه، کشور را در آینده‌ای نزدیک با چالش‌های جدی زیست‌محیطی و سکونتی مواجه خواهد ساخت.

کاهش ۲.۵ متری سطح آب دریای خزر و تشدید فرونشست

بر اساس مطالعات صورت‌گرفته، سطح آب دریای خزر در طول ۱۰ سال اخیر حدود ۲.۵ متر کاهش یافته است. این کاهش تراز، اگرچه در سواحل کشورهای همسایه مانند آذربایجان، روسیه و قزاقستان نیز مشهود است، اما به دلیل ویژگی‌های زمین‌شناسی و قرارگیری بخش‌های عمیق‌تر دریا در سمت ایران، اثرات آن در برخی مناطق ساحلی کشور ما ملموس‌تر است.

در مناطقی مانند ساری، در محدوده‌ای که پیش‌تر اسکله وجود داشت، اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که سطح آب دریا حدود ۱۷۵ متر عقب‌نشینی کرده است.

پیوند کاهش تراز آب و پدیده فرونشست زمین

بیت‌اللهی ارتباط مستقیمی میان پدیده کاهش تراز آب خزر و موضوع فرونشست زمین در خطوط ساحلی شمال کشور برقرار کرد. پایین رفتن سطح آب دریا، خود به‌عنوان عاملی تشدیدکننده در بروز فرونشست زمین در زون‌های ساحلی عمل می‌کند. این پدیده به‌ویژه در مناطق زیر مشاهده می‌شود:

• قائم‌شهر
• ساری
• آمل
• مناطق بهشهر و گلوگاه در شرق استان مازندران

نرخ فرونشست در نواحی شرقی استان مازندران، به‌ویژه تا محدوده گلوگاه، بین ۲ تا ۴ سانتی‌متر در سال برآورد شده است. با توجه به فشار ناشی از افزایش مهاجرت جمعیت به استان مازندران، کنترل شدید ساخت‌وساز در این مناطق برای جلوگیری از مشکلات جدی زیست‌محیطی و زمین‌شناسی ضروری است.

هشدار درباره ظرفیت حدی تهران و ریسک لرزه‌ای

در بخش دیگری از این هشدار، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات، هرگونه تلاش برای افزایش جمعیت‌پذیری کلان‌شهر تهران را اقدامی نادرست و غیرکارشناسی دانست. وی تأکید کرد که تهران از نظر منابع آب، اقلیم و ظرفیت‌های زیست‌محیطی به نقطه حدی خود رسیده و توان پاسخگویی به نیازهای طبیعی ساکنان بیشتر را ندارد.

تراکم‌فروشی‌ها و احداث مجتمع‌های مسکونی جدید در مناطق حاشیه‌ای، بار جمعیتی و نیاز آبی فراوانی را بر محیط طبیعی تهران تحمیل می‌کند که آثار مخربی به‌همراه خواهد داشت.

گسل‌های فعال و بافت‌های فرسوده پایتخت

تهران از دیدگاه لرزه‌ای در شرایط بسیار حساسی قرار دارد. علاوه بر گسل‌های اصلی و شناخته‌شده مانند گسل مشا، گسل شمال تهران، نیاوران، لویزان و گسل‌های شمال و جنوب ری، حدود ۲۷ گسل فرعی نیز در گستره پایتخت شناسایی شده‌اند که همگی نشان‌دهنده پویایی و خطر لرزه‌خیزی بالای منطقه هستند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که از حدود یک میلیون و صد هزار پلاک ساختمانی در تهران، نزدیک به ۲۵۰ هزار پلاک در بافت‌های فرسوده قرار دارند. برآورد می‌شود که دست‌کم ۶۰ تا ۷۰ درصد این سازه‌ها ناپایدار و کم‌مقاوم در برابر زلزله باشند. این آمار به معنای قرار گرفتن حدود یک میلیون نفر در معرض آسیب مستقیم (کشته یا زخمی) در اثر وقوع یک زلزله بزرگ است.

بحران جمعیت و اختلال در امدادرسانی

تهران علاوه بر جمعیت ساکن بالا، با حدود سه میلیون نفر جمعیت شناور روزانه نیز مواجه است. این حجم از تردد، خطرپذیری شهر را در برابر زلزله به‌طور چشمگیری افزایش داده است. در صورت وقوع حتی یک زمین‌لرزه متوسط، امدادرسانی به‌موقع به‌دلیل وضعیت ترافیکی، معابر باریک و نفوذناپذیری بسیاری از مناطق شهری، امری بسیار دشوار خواهد بود و معابر دچار انسداد کامل می‌شوند.

بیت‌اللهی هشدار داد که وقوع یک زلزله بزرگ در تهران، نه‌تنها یک بحران ملی، بلکه موضوعی فوق‌العاده بحرانی در سطح جهانی خواهد بود. لذا، رویکرد مدیریتی باید بر کاهش میزان در معرض قرارگیری خطر متمرکز باشد، نه تشویق به افزایش جمعیت.

ضرورت تدوین مقررات ملی فرونشست زمین

کارشناس زلزله‌شناسی و خطرپذیری در پایان به بحران فرونشست زمین در سطح کشور اشاره کرد و انتقاد نمود که با وجود تأکید مقامات عالی، کشور همچنان فاقد ضوابط و مقررات ملی برای کنترل این پدیده است. وی تدوین و ابلاغ فوری مقررات ملی فرونشست زمین را از ضروری‌ترین اقدامات کشور دانست.

وی تأکید کرد: «اگر این موضوع جدی گرفته نشود، با توجه به گستردگی و روند شتابان این پدیده، آثار آن به‌مراتب بحرانی‌تر از یک زلزله بزرگ خواهد بود. در حال حاضر کشور از این منظر کاملاً رها شده است.»