خشک شدن کامل «بهشت پرندگان» ایران؛ تالاب کانی برازان مهاباد نابود شد

خشکی کامل «بهشت پرندگان»؛ زنگ خطر برای محیط زیست شمال‌غرب

خبر خشک شدن کامل تالاب بین‌المللی کانی برازان مهاباد، معروف به «بهشت پرندگان» و نخستین سایت پرنده‌نگری کشور، در مهرماه امسال، زنگ خطر جدی را برای محیط زیست شمال‌غرب ایران به صدا درآورده است. این تالاب ۱۰۵۰ هکتاری که زیستگاه بیش از ۱۳ گونه پرنده در خطر انقراض بود، از اواسط شهریور با کاهش شدید آب مواجه شد و در مهرماه امسال به طور کامل خشک گردید.

تالاب کانی برازان که در کریدور مهاجرت پرندگان در شمال‌غرب کشور قرار دارد، در فاصله ۳۰ کیلومتری شمال شرق مهاباد و در ضلع جنوبی دریاچه ارومیه واقع شده است. روستاهای قره داغ، بفروان، قلعه حسن، خورخوره، داشخانه و گاپیس در پیرامون این تالاب قرار دارند.

پیامدهای فاجعه‌بار نابودی زیستگاه

کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که عدم تأمین حق‌آبه تالاب کانی برازان، بخش مهمی از زیستگاه پرندگان مهاجر شمال‌غرب کشور را از بین خواهد برد. این تالاب تنها یک منبع آبی نیست، بلکه بخشی از زنجیره اکولوژیک دریاچه ارومیه محسوب می‌شود و نابودی آن می‌تواند تعادل زیستی منطقه را به شدت برهم بزند.

خشکی تالاب کانی‌برازان زیستگاه صدها گونه پرنده مهاجر و بومی را تهدید می‌کند. با ادامه این روند، پرندگان به ناچار به تالاب‌های دیگر مانند حسنلو و سولدوز نقده پناه می‌برند که ظرفیت محدودی دارند و همین امر باعث رقابت زیستی، کاهش زادآوری و افزایش تلفات میان گونه‌ها خواهد شد.

گونه‌های کمیاب در معرض خطر

این تالاب پیش از خشکی، زیستگاه بیش از ۱۳ گونه پرنده در حال انقراض و کمیاب بود که اکنون ناچار به کوچ شده‌اند. از جمله این پرندگان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• غاز خاکستری
• اردک سرحنایی و اردک سبز
• اردک مرمری و اردک سرسفید
• تونجه
• پرندگان نایاب نظیر کفچه‌نوک، خروس سینه سیاه و پلیکان

مدیریت منابع آبی و توقف آبگیری

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی نیز ضمن تأیید خشکی کامل تالاب کانی برازان در مهرماه، دلیل اصلی را تداوم خشکسالی و کاهش شدید منابع آبی اعلام کرد. به گفته وی، با کاهش آب رودخانه‌ها و افت سطح ذخایر سدها، ادامه آبگیری تالاب کانی برازان و برخی تالاب‌های دیگر ممکن نشد.

اولویت‌بندی آب شرب و کشاورزی

در سال‌های گذشته، بخشی از آب ذخیره‌شده سد مهاباد برای احیای تالاب رهاسازی می‌شد؛ اما امسال به دلیل افت شدید مخازن و تمرکز بر تأمین آب شرب و کشاورزی، سهم تالاب حذف شده است. کارشناسان تأکید می‌کنند که احیای تالاب تنها با بارندگی ممکن نیست و باید اقدامات مدیریتی زیر در دستور کار قرار گیرد:

• مدیریت بهینه منابع آب
• کاهش برداشت‌های غیرمجاز
• لایروبی مسیرهای تغذیه‌ای تالاب

وضعیت سایر تالاب‌های آذربایجان غربی

استان آذربایجان غربی در مجموع ۴۰ تالاب دارد که تنها ۱۳ مورد آن دائمی و مابقی فصلی هستند و معمولاً در اواخر تابستان خشک می‌شوند. در حال حاضر، علاوه بر کانی برازان، تالاب قوپی باباعلی نیز خشک شده است. با این حال، طرح‌های احیایی در برخی تالاب‌های دیگر اجرا شده است:

• تالاب سولدوز نقده: با همکاری شرکت آب منطقه‌ای و از طریق زهکشی سد حسنلو آبگیری شد.
• تالاب شورگول حسنلو: با نصب دو ایستگاه پمپاژ، عملیات پمپاژ آب به آن انجام می‌شود و وضعیت مطلوبی دارد.

سرنوشت زیستمندان تالاب

با خشک شدن کانی برازان، پرندگان به سایر تالاب‌های استان مهاجرت کرده‌اند، اما سایر موجودات زنده از جمله جلبک‌ها و آبزیان تحت تأثیر خشکی از بین رفته‌اند. البته گونه‌های ساکن در تالاب‌های فصلی توان سازگاری با خشکسالی را دارند و به‌محض آبگیری مجدد، چرخه زندگی خود را آغاز خواهند کرد.

همچنین، امسال ۱۳ کیلومتر از کانال‌های آبرسانی برای تسهیل در آبگیری تالاب‌ها لایروبی شده است. بارش‌های پاییزی می‌تواند روند احیای کانی برازان را تسریع کند، اما منبع اصلی تغذیه این تالاب، رودخانه مهاباد و زهکشی‌های منطقه است.