شناسایی بیش از ۱۳ هزار کودک مبتلا به تنبلی چشم در برنامه ملی غربالگری بینایی

برنامه ملی غربالگری بینایی کودکان در ایران، با هدف پیشگیری از نابینایی‌های قابل پیشگیری، نتایج درخشانی را به ثبت رسانده است. این طرح جامع که بخش عمده‌ای از جمعیت هدف را پوشش داده، منجر به شناسایی هزاران کودک دارای اختلال بینایی و آغاز فرآیند درمان به موقع شده است.

آمار و دستاوردهای ملی غربالگری بینایی

سال گذشته، سه میلیون و ۵۲۶ هزار کودک معادل ۸۵ درصد جمعیت هدف، تحت پوشش برنامه غربالگری بینایی قرار گرفتند. نتایج این غربالگری گسترده، شناسایی ۶۳ هزار و ۳۰ کودک دارای اختلالات بینایی بود که از این تعداد، ۱۳ هزار و ۳۴۲ کودک مبتلا به تنبلی چشم (آمبلیوپی) بودند.

برنامه ملی غربالگری بینایی کودکان برای نخستین بار در سال ۱۳۷۴ به‌صورت آزمایشی آغاز شد و تاکنون بیش از ۶۲ میلیون غربالگری در سراسر کشور انجام شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که نرخ شیوع تنبلی چشم در ایران کمتر از میانگین جهانی است؛ به گونه‌ای که میزان شیوع آن در جهان ۲ تا ۵ درصد و در ایران شیوع این بیماری در کودکان ۳ تا ۶ ساله حدود یک درصد برآورد شده است.

زیرساخت‌های برنامه و نحوه ارائه خدمات

از ابتدای سال جاری تاکنون، یک میلیون و ۱۷۰ هزار و ۶۸۸ کودک غربالگری شده‌اند. در حال حاضر ۱۴ هزار و ۸۶۱ پایگاه غربالگری بینایی فعال در کشور مشغول ارائه خدمات هستند. این شبکه گسترده با همکاری نیروهای تخصصی زیر اداره می‌شود:

• ۶۱۵۲ نیروی غربالگر آموزش‌دیده
• ۹۰۱ اپتومتریست
• ۱۲۷ چشم‌پزشک

مراکز ارائه خدمات غربالگری

خدمات غربالگری در طیف وسیعی از مراکز شهری و روستایی ارائه می‌شود تا دسترسی برای همه خانواده‌ها فراهم باشد:

• مهدهای کودک
• خانه‌های بهداشت
• مراکز بهزیستی و فرهنگسراها
• مساجد و مراکز مثبت زندگی
• پایگاه‌های سلامت شهری و روستایی

در مناطق روستایی، عشایری، محروم و صعب‌العبور و حاشیه شهرها، غربالگری بینایی به صورت اعزام تیم‌های سیار و با هماهنگی نیروهای محلی انجام می‌گیرد. در مناطق شهری نیز از طریق تبلیغات مختلف حقیقی و مجازی، اطلاع‌رسانی و جلب مشارکت مردم برای مراجعه به پایگاه‌ها صورت می‌پذیرد.

تنبلی چشم: شایع‌ترین علت کاهش دید قابل پیشگیری

تنبلی چشم یکی از شایع‌ترین علل کاهش دید قابل پیشگیری در دهه اول زندگی است. از آنجا که چشم در حال تنبل شدن معمولاً ظاهری طبیعی دارد و کودک شکایتی نمی‌کند، معاینه چشم تمامی کودکان در سنین ۳ تا ۶ سال ضروری است تا افراد در معرض خطر شناسایی شوند.

این اختلال در صورت بی‌توجهی می‌تواند منجر به نابینایی دائمی شود؛ در حالی که تشخیص زودهنگام آن به‌طور کامل قابل درمان است. عوارض تنبلی چشم شامل اختلال در دید عمق، کاهش تمرکز و توان تفکیک دید و در نهایت بروز مشکلات تحصیلی و یادگیری است.

برنامه کشوری پیشگیری از تنبلی چشم کودکان ۳ تا ۶ ساله در سه سطح طراحی شده است:

1. غربالگری اولیه: توسط نیروهای آموزش‌دیده با ابزارهای ساده (مانند چارت E) و دستگاه‌های غربالگر عیوب انکساری.
2. معاینه دقیق و آغاز درمان: ارجاع موارد مشکوک برای معاینه تخصصی توسط اپتومتریست.
3. معاینات تکمیلی و اقدامات درمانی: ارجاع به چشم‌پزشک در موارد خاص و پیچیده.

راهکارهای درمانی و حمایت از کودکان نیازمند

کودکان مبتلا به تنبلی چشم که توان مالی کافی برای ادامه درمان ندارند، تحت حمایت سازمان‌های حمایتی قرار می‌گیرند تا درمان آنان بدون وقفه ادامه یابد. این طرح یکی از موفق‌ترین طرح‌های ملی در حوزه پیشگیری از نابینایی در کشور محسوب می‌شود.

مهمترین روش‌های درمان تنبلی چشم عبارتند از:

• بستن چشم سالم (پچ کردن): این روش متداول‌ترین راه درمان است تا چشم تنبل مجبور به فعالیت شود. مدت زمان بستن چشم توسط متخصص تعیین می‌شود.
• تجویز عینک: در مواردی که تنبلی چشم با عیب انکساری همراه باشد، معمولاً تجویز عینک همزمان با بستن چشم توصیه می‌شود.
• عمل جراحی: در صورت بروز تنبلی چشم بر اثر مشکلات ساختمانی مانند آب مروارید، افتادگی پلک یا استرابیسم، انجام عمل جراحی در اسرع وقت نتیجه بهتری خواهد داشت.
• تمرینات چشمی: انجام فعالیت‌هایی مانند نقاشی کردن، بازی خط و نقطه، کتاب خواندن و خمیربازی در کنار سایر روش‌ها، می‌تواند به بهبود دید کودک کمک کند.

از آنجا که مدت درمان گاهی ممکن است چند سال به طول انجامد، همکاری، پشتکار و حوصله والدین در مراجعات منظم و اجرای دستورات متخصص، نقشی حیاتی در موفقیت درمان و حفظ سلامت بینایی نسل آینده دارد.