احیای خانه‌های تاریخی خراسان رضوی؛ ضرورتی برای حفظ هویت و توسعه پایدار اقتصادی

ضرورت احیای میراث: از هویت تا سرمایه‌گذاری پایدار

محمد یاوری، کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی، با تأکید بر اینکه احیای این خانه‌ها یک ضرورت است، اظهار داشت: این فرآیند باید به عنوان یک «سرمایه‌گذاری پایدار» در نظر گرفته شود. نگاهی که احیای بناهای تاریخی را صرفاً هزینه می‌داند، نگاهی تقلیل‌گرایانه است.

او معتقد است که احیای این خانه‌ها می‌تواند به عنوان یک «مقصد فرهنگی ثانویه» عمل کرده و تجربه گردشگران را غنی‌تر سازد و به اقتصاد محلی رونق ببخشد.

ابعاد چندگانه اقتصاد میراث فرهنگی و اشتغال‌زایی

اقتصاد میراث فرهنگی، اقتصادی چندبُعدی است. هنگامی که یک خانه تاریخی مانند خانه داروغه یا خانه توحیدی در نیشابور احیا می‌شود، می‌توان برای آن کارکردهای جدید و درآمدزا تعریف کرد. این کارکردها شامل موارد زیر هستند:

• اقامتگاه بوم‌گردی
• رستوران سنتی
• فروشگاه صنایع‌دستی
• آتلیه هنری

یاوری افزود: این نوع احیا به اشتغال‌زایی مستقیم منجر می‌شود؛ از نگهبان و مرمت‌گر گرفته تا آشپز، راهنما و مدیر فروش، همگی از این فرآیند بهره‌مند می‌شوند. به این ترتیب، یک بنای متروکه که پیش‌تر بار مالی به حساب می‌آمد، به یک واحد اقتصادی فعال و زاینده تبدیل خواهد شد. این اقدام می‌تواند به عنوان پلی میان حافظه تاریخی و آینده‌ای پایدار عمل کرده و به توسعه همه‌جانبه استان کمک کند.

چالش‌های اجرایی و راهکار واگذاری به بخش خصوصی

محمد نظام‌آبادی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان بردسکن، با تأکید بر پتانسیل‌های مغفول مانده این شهرستان، حفاظت از خانه‌های تاریخی را نه صرفاً یک وظیفه فرهنگی، بلکه یک ضرورت اقتصادی برای توسعه پایدار دانست.

هر خانه مرمت شده، یک واحد اقامتی بالقوه، یک کارگاه صنایع‌دستی مولد، یا یک مرکز فرهنگی زنده است. این پل‌ها به سوی آینده‌ای هستند که بر پایه هویت خودمان بنا شده است.

نظام‌آبادی در تشریح مشکلات موجود، کمبود اعتبارات متمرکز دولتی را یکی از موانع اصلی برشمرد. اعتبارات تخصیص یافته تنها کفاف کارهای اضطراری و محوطه‌سازی‌های اولیه را می‌دهد و برای مرمت‌های جامع و تخصصی، نیازمند یک تغییر اساسی هستیم.

مدل مشارکتی و ثبت آثار ملی

به عقیده وی، حل این مشکل تنها از طریق مدل مشارکتی امکان‌پذیر است. می‌توان بناهای واجد شرایط را با حفظ اصالت، به بخش خصوصی توانمند واگذار کرد تا با کاربری‌های جدید مانند اقامتگاه‌های بوم‌گردی، رستوران‌های سنتی یا گالری‌ها احیا شوند.

در شهرستان بردسکن در حال حاضر ۲۷۴ اثر تاریخی، مذهبی و فرهنگی وجود دارد و تلاش‌ها برای ثبت ۲۴ اثر جدید در فهرست آثار ملی ادامه دارد. ثبت ملی آثار، علاوه بر هویت‌بخشی قوی، دست عوامل مخرب و حفاران غیرمجاز را کوتاه‌تر می‌سازد.

او همچنین بر اهمیت حفظ عناصر غیرملموس در کنار بناها تأکید کرد و افزود: حفاظت از بناهایی چون رباط کبودان یا مناره فیروزآباد بدون احیای روایت‌های مردمی پیرامون آن‌ها کامل نیست.

حفاظت از هویت فرهنگی و مقابله با ناآگاهی عمومی

سارا موسوی، کارشناس ارشد میراث فرهنگی، بر این باور است که ارزش اصلی این خانه‌ها در «حافظه جمعی» و «هویت مکانی» جامعه نهفته است. این بناها تجسمی از سبک زندگی، باورها و هنر مردمان این خطه هستند. معماری هوشمندانه آن‌ها با عناصری نظیر:

• حیاط مرکزی
• حوض و باغچه
• ایوان‌های بلند
• بادگیرها

پاسخی هوشمندانه به اقلیم خاص خراسان است. از بین رفتن این بناها به معنای قطع ارتباط نسل جدید با دانش و هنر نیاکان‌شان خواهد بود و شهرها را به مجموعه‌ای بی‌روح و تکراری تبدیل می‌کند.

نقش دولت و ضرورت فرهنگ‌سازی

موسوی تأکید کرد که مدل اجرایی احیای این بناها باید از یک رویکرد مشارکتی پیروی کند. در این رویکرد، دولت و سازمان میراث فرهنگی باید نقش «تنظیم‌گر و ناظر» را ایفا کرده و بخش عمده اجرا و سرمایه‌گذاری را به بخش خصوصی متعهد واگذار نماید.

یکی از چالش‌های بزرگ، ناآگاهی عمومی است که باعث می‌شود بسیاری از مالکان تمایل به تخریب بناهای تاریخی و ساخت آپارتمان‌های جدید داشته باشند. راه‌حل این معضل، فرهنگ‌سازی و آموزش از پایه است. باید از طریق رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های آموزشی در مدارس، حس تعلق و افتخار به این بناها را در مردم تقویت کرد.

این کارشناس در پایان هشدار داد: احیای خانه‌های تاریخی در خراسان رضوی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است. این کار تنها مرمت یک بنای قدیمی نیست؛ بلکه احیای یک حافظه، زنده کردن یک اقتصاد و بازسازی یک هویت است. ما در قبال این امانت گران‌بها، مسئولیتی در برابر آیندگان داریم.