سد نرماب ۱۰۰٪ آماده بهره‌برداری؛ مانع آبگیری چیست و مشکل سند اهالی روستا کی حل می‌شود؟

آمادگی ۱۰۰ درصدی بخش‌های فنی و سازه‌ای

سد نرماب که بر روی رودخانه نرماب با الحاق دو رودخانه فرعی چهل‌چای و خرمارود احداث شده، یک سازه خاکی با هسته رسی است. این سد دارای مشخصات فنی قابل توجهی است:

• ارتفاع: ۶۰ متر از بستر رودخانه
• طول تاج: ۸۰۷ متر
• ظرفیت تنظیم سالیانه: ۱۹۰ میلیون متر مکعب آب
• حجم بدنه: ۷.۳ میلیون متر مکعب خاکریزی

سرریز بتنی این سد با ظرفیت تخلیه ۸۵۰ متر مکعب بر ثانیه، سال گذشته موفق به کسب جایزه ملی کیفیت شد و کل پروژه نیز در میان مگاپروژه‌های کشور، مدال نقره مدیریت را از آن خود کرد. پایداری این سازه توسط دیوار آب‌بند پی به عمق ۹۵ متر و طول ۶۰۰ متر، با استفاده از تکنولوژی هیدروفرز (BS۵۰) تضمین شده است که در سدهای بزرگی چون کرخه و گتوند نیز به کار رفته بود.

تأسیسات و ابزار دقیق

بدنه سد، سرریز، تونل‌ها، تأسیسات هیدرومکانیکال، ابزار دقیق و اتاق کنترل مرکزی ۱۰۰ درصد نصب و آماده بهره‌برداری است. تأسیسات هیدرومکانیکال شامل دریچه‌های سرویس و اضطراری (برای پدافند غیرعامل)، شیرآلات کنترل جریان و سنسورهای رفتارنگاری دیوار آب‌بند، کاملاً نصب شده‌اند. همچنین، سیستم انحراف و تخلیه سد متشکل از دو تونل به طول ۲۷۵ متر و سد انحرافی چهلچای نیز ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.

تأمین مالی و برنامه‌ریزی برای آبگیری

مدیر طرح سد نرماب اعلام کرد که این سد، نخستین پروژه فاینانس داخلی (ماده ۵۶ قانون بودجه) در کشور است که با وجود تحریم‌ها، ساخت بدنه آن به پایان رسیده است. هزینه‌های انجام شده برای ساخت این سد تاکنون بالغ بر سه هزار میلیارد تومان بوده است. برای تکمیل نهایی پروژه، از جمله تملک اراضی و جابه‌جایی کامل روستاها، ۱۰ هزار میلیارد تومان اعتبار دیگر مورد نیاز است که قرار است از محل مولدسازی املاک دولتی تأمین شود.

مراحل آبگیری و نیازهای اعتباری

عمر مفید سد برای پوشش کامل ۱۰ هزار هکتار کشاورزی و ۷۰۰ هزار نفر جمعیت، ۵۰ سال برنامه‌ریزی شده است که با طرح‌های آبخیزداری بالادست، تا ۲۰۰ سال قابل تمدید خواهد بود. آبگیری سد در دو مرحله اصلی انجام خواهد شد:

• مرحله نخست: آبگیری با حجم ۳۰ میلیون متر مکعب (یک‌دهم ظرفیت کل) پس از تکمیل جابه‌جایی روستای جنگلده بالا (۷۰ درصد پیشرفت). این مرحله نیازمند ۲۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار است.
• مرحله دوم: شامل جابه‌جایی سه روستای باقی‌مانده (محمدزمان خان، باقرآباد و پس‌پشته)، خرید ۳۰۰ هکتار زمین، احداث تونل ۶ کیلومتری انتقال از رودخانه خرمارود، سامانه انتقال و سد تنظیمی نقده‌خاندوز. این مرحله به ۷۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد.

اولویت‌ها و مزایای سد نرماب

اولویت اصلی این پروژه، تأمین ۴۰ میلیون متر مکعب آب آشامیدنی برای جمعیت ۷۰۰ هزار نفری پنج شهرستان مینودشت، گنبدکاووس، گالیکش، کلاله و آزادشهر به همراه ۱۴۰ روستا است. بخش‌های دیگر حجم سد برای اهداف زیر در نظر گرفته شده است:

• آبیاری ۱۸ هزار هکتار زمین کشاورزی با شبکه آبیاری-زهکشی ۱۶ هزار میلیارد ریالی.
• کنترل سیلاب‌های مخرب سه شاخه اصلی گرگان‌رود و جلوگیری از خسارت‌های چند هزار میلیاردی فصلی.
• ایجاد ظرفیت گردشگری و تولید برق‌آبی پنج مگاواتی.

آورد سالانه رودخانه‌ها (۱۳۰ تا ۱۴۰ میلیون متر مکعب) تضمین می‌کند که مخزن ۱۲۵ میلیون متر مکعبی سد در یک فصل پر شود.

چالش‌های اجتماعی: معضل ۹ ساله روستای جنگلده پایین

در حالی که سد در آستانه آبگیری است، اهالی روستای جنگلده پایین که نخستین روستای جابه‌جا شده در سال ۱۳۹۶ بودند، با مشکلاتی جدی مواجه هستند. این روستا به تپه‌های مجاور منتقل شده و ۶۳ واحد مسکونی تحویل ساکنان گردید. با این وجود، پس از گذشت ۹ سال، هیچ‌یک از خانه‌ها سند رسمی ندارند و امتیازات آب، برق و گاز همچنان به نام شرکت آب منطقه‌ای است.

یکی از ساکنان روستا اظهار داشت: «قرار بود سند بدهند تا وام بگیریم. نه سند، نه وام. زمین کشاورزی هم که ندادند. جوانان روستا بیکارند و فقط کارگری روزمزد داریم.»

علاوه بر این، وعده زمین دامداری به دامداران سابق عملی نشده و برخی واحدها در سال اول دچار ترک‌خوردگی و نم‌زدگی شدند. همچنین، ساختمانی که به عنوان خانه بهداشت ساخته شده بود، اکنون متروکه و به دهیاری تبدیل شده و اهالی برای خدمات درمانی باید هفت کیلومتر تا روستای جنگلده بالا طی مسیر کنند.

پاسخ مدیر طرح به گلایه‌ها

مدیر طرح سد نرماب در پاسخ به این گلایه‌ها، ضمن تأکید بر اینکه جابه‌جایی جنگلده پایین به موقع انجام شد و مردم را از سیل ۱۳۹۷ در امان نگه داشت، درباره سند منازل توضیح داد که زمین‌ها در حال انتقال از منابع ملی/راه و شهرسازی به بنیاد مسکن است و به زودی اسناد به نام ساکنان صادر می‌شود. وی افزود که ۸۵ هکتار زمین در مرحله اول و ۱۱۵ هکتار در مرحله دوم برای اسکان مجدد خریداری شده است.

او همچنین درباره قطع ۳۰ تا ۴۰ هکتار درخت در مسیر سد، به کاشت ۸۵۰ هکتار جنگل در بالادست و اجرای طرح‌های آبخیزداری برای کاهش رسوب و افزایش عمر مفید سد اشاره کرد.

سد نرماب فراتر از یک سازه فنی، نویدبخش پایان بی‌آبی شرق گلستان، تضمین‌کننده امنیت غذایی و سپری محکم در برابر سیلاب‌های ویرانگر است. با تکمیل جابه‌جایی روستاها و حل مشکلات مالکیتی، این پروژه می‌تواند به الگویی موفق برای توسعه پایدار تبدیل شود.