قلعه قهقهه مشگین‌شهر؛ زندان شاهزادگان صفوی و نیاز به تکمیل کاوش‌های باستان‌شناسی

هویت تاریخی و نام‌های کهن مشگین‌شهر

بر اساس اسناد تاریخی، وراوی، میمند، خیاو و مشکین از جمله نام‌هایی هستند که در ادوار مختلف به منطقه مشگین‌شهر اطلاق شده است.

• در دوره‌هایی از تاریخ اسلام، شهر خیاو نام «میمند» را داشته است.
• در روزگار سلجوقیان و اتابکان آذربایجان، این منطقه «وراوی» نامیده می‌شد.
• «وراوی» یا «اورامی» محل تولد سعدالدین وراوینی، دانشمند و مترجم مرزبان‌نامه در قرن ششم هجری بوده است.

نام کنونی «مشکین‌شهر» پس از تصرف بخشی از شمال ایران توسط گرجستان، از نام یکی از امیران گرجی به نام «بیشگین» که والی شهر بود، گرفته شد و بعدها توسط مردم محلی تغییر یافت. این شهر همچنین زادگاه شخصیت‌های برجسته‌ای چون شیخ ابوالحسن مشکینی، ملا امام وردی مشکینی (از سران مشروطه) و آیت‌الله مشکینی است.

قلعه قهقهه؛ دژ دست‌نیافتنی و زندان سیاسی

قلعه قهقهه یکی از معروف‌ترین قلعه‌های تاریخی مشگین‌شهر است که قدمت آن به دوره پیش از اسلام بازمی‌گردد. این دژ بر فراز تپه‌ای سنگی به ارتفاع تقریبی ۳۰۰ متر از زمین‌های اطراف بنا شده و در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهرستان مشگین‌شهر در استان اردبیل قرار دارد.

این قلعه در ارتفاع هزار متری در دل کوه بنا شده و به دلیل استحکام طبیعی و موقعیت جغرافیایی، محلی امن برای نگهداری خزاین و جواهرات سلطنتی، شورشیان خطرناک و مهم‌تر از همه، زندانیان سیاسی بوده است. در طول جنگ‌های ایران و عثمانی، خزاین شاهان صفوی در این قلعه نگهداری می‌شد.

مهم‌ترین کاربری قلعه قهقهه، زندانی کردن امیران و شاهزادگان صفوی، به ویژه اسماعیل میرزا (شاه اسماعیل دوم)، فرزند شاه طهماسب یکم صفوی، و حتی پادشاهانی از کشورهای دشمن در دوران جنگ بوده است.

«قهقهه قلعه‌ای عالی واقع در قراجه داغ بر فراز قله کوه سنگی است که ساکنان آن با قلعه فلک‌الافلاک و نگهبانان آن با شب‌زنده‌داران فلک‌الافلاک همرازند.»

این توصیف توسط اسکندر بیگ مولف کتاب عالم آرای عباسی، به خوبی ویژگی‌های منحصربه‌فرد این قلعه را نشان می‌دهد. در سال ۱۳۹۱، جمعی از کارکنان زندان مشگین‌شهر با هدف آشنایی با شیوه‌های زندانبانی آن دوره، از بخش زندان صفویان در قلعه بازدید کردند.

ساختار و معماری دژ

قلعه قهقهه از واحدهای مختلفی شامل تأسیسات دفاعی، نگهبانی، زندان، مخازن و انبار تشکیل شده است. ورودی اصلی قلعه راهرویی با طاق جناقی است که از سنگ و آجر ساخته شده و به محوطه اصلی راه دارد.

بخش زندان و تدابیر امنیتی

زندان دژ در منتهی‌الیه قسمت شرقی قلعه واقع شده و راه ورودی آن حفره‌ای طبیعی در دل تخته سنگی عظیم است که با قرار دادن سنگی دیگر در مقابل آن، زندان محصور می‌شد. در احداث قلعه، تمام نکات امنیتی برای نگهداری زندانیان در نظر گرفته شده است.

قلعه از چهار طرف دارای بریدگی‌ها و پرتگاه‌های عمیقی به ارتفاع تقریبی ۳۰۰ متر است که آن را تقریباً دست‌نیافتنی می‌سازد. تنها در بخش کوچکی از ضلع غربی بریدگی‌های کم‌ارتفاع با شیب ملایم دیده می‌شود که به دامنه‌ها راه دارد.

تذکر ایمنی: موقعیت کوهستانی و صخره‌ای قلعه، احتیاط بیشتری را برای بازدیدکنندگان می‌طلبد. در فروردین سال ۱۴۰۰، یک گردشگر اهل اهر هنگام صعود به قلعه از پرتگاه سقوط کرد و جان باخت.

مرمت و ضرورت تکمیل کاوش‌های باستان‌شناسی

قلعه قهقهه در سال ۱۳۸۱ با شماره ۶۱۹۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. علی‌رغم اهمیت تاریخی و توجه گردشگران، مرمت و نگهداری این بنای تاریخی همچنان نیازمند توجه ویژه متولیان است.

اقدامات انجام شده در مرمت:

در سال ۱۳۹۲، مسئول پروژه مرمت و ساماندهی قلعه خبر از پیشرفت ۸۰ درصدی مرمت دیواره و برجک دروازه‌های اول و دوم قلعه داد. اقدامات مرمتی صورت گرفته شامل موارد زیر است:

• احداث ساختمان پایگاه، نمازخانه و سرویس بهداشتی.
• استقرار یگان حفاظت.
• اجرای ۶۸۰ پله سنگی از ابتدای مسیر تا دروازه اول.
• مرمت دروازه اول و دوم، مرکز فرماندهی، برجک‌ها و دیوارهای قلعه.
• ساماندهی استخرها و تعبیه کانال‌های هدایت آب‌های سطحی در بالای قلعه.

نقص در مطالعات داخلی:

رئیس گروه باستان‌شناسی اداره کل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی استان اردبیل تأکید کرده است که اگرچه فضاهای بیرونی قلعه مرمت و «خواناسازی» شده‌اند، اما مطالعات باستان‌شناسی برای فضاهای داخلی قهقهه ناقص مانده و نیازمند تکمیل است تا امکان مرمت این بخش‌ها فراهم شود.

در سال ۱۳۹۹ نیز برنامه‌ریزی برای ساماندهی قلعه تاریخی قهقهه از سوی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اعلام شد، اما تکمیل کاوش‌های داخلی همچنان اولویت اصلی برای حفظ و احیای کامل این اثر ملی است.