کشف شواهد کوره‌های سفال‌پزی و ۱۷ آسیاب آبی باستانی در ایلام

مشخصات محوطه باستانی و ارتباط آن با تپه میل

این محوطه و تپه باستانی در بخش جنوبی دشت ایلام و در حد فاصل شهر ایلام و روستای چالسرا واقع شده است. مساحت آن در حدود ۵ هکتار بوده و طول آن تقریباً ۵۰۰ متر و عرض آن نزدیک به ۱۰۰ متر تخمین زده می‌شود. مرتفع‌ترین بخش این محوطه، ارتفاعی نسبی در حدود ۴ متر دارد.

این مکان باستانی شامل یک محوطه نسبتاً وسیع و بدون ساخت‌وساز است که به دلیل نبود آثار غیرمنقول (همچون بناها) در سطح آن، مواد فرهنگی مانند سفال به وفور یافت می‌شود. به احتمال زیاد، این محوطه از نوع استقرارهای ثابت کنار رودخانه‌ای بوده و به دلیل نزدیکی مسافت، با تپه میل که در جنوب آن قرار دارد، در ارتباط بوده است؛ هرچند ساخت‌وسازهای جدید این دو محوطه را از یکدیگر جدا کرده‌اند.

شواهد کوره‌های سفال‌پزی و انواع سفالینه‌ها

بر اساس شواهد سطحی، وفور جوش‌های کوره‌ای در سطح تپه نشان‌دهنده وجود کوره‌های سفال‌پزی در این منطقه است. سفالینه‌های به‌دست‌آمده جهت مطالعه برداشت شده‌اند و دارای ویژگی‌های زیر هستند:

• بیشتر سفال‌ها دارای خمیره‌ای قرمز رنگ، تن‌پُرشن و با پخت کافی بوده‌اند.
• سفال‌ها چرخ‌ساز و در دو نوع ساده و منقوش هستند.
• نقوش شامل نوارهای افزوده افقی و موجی دور کمر با تزئینات فشرده طنابی و انگشتی است.
• ویژگی‌های شناسه‌های فرهنگی شامل پوشش گلی نخودی، فرم لبه برگشته به بیرون، لبه‌های صاف و بدنه‌ای کشیده و بلند است.

همچنین، تعدادی سفال با خمیره‌های قرمز و شامَت ماسه وجود دارد که دارای لعاب آبی و سبز فیروزه‌ای به‌صورت تک‌رنگ و زائل‌شونده بوده‌اند و از استحکام کافی برخوردار نیستند. این سفال‌ها دارای فرم بدنه و کف صاف هستند و در کنار آن‌ها، نمونه‌هایی با پوشش لعاب سبز فیروزه‌ای و نقاشی زیر لعاب با رنگ سیاه نیز به‌دست آمده است.

یافته‌های منحصر به فرد

در میان یافته‌ها، یک قطعه کوچک از ظرفی سفالی از نوع نخل‌پاشی زیر آب دیده می‌شود. این قطعه به رنگ سبز و بر روی اسلیپ و زیر پوشش شفاف لعاب‌دار بوده، اما به دلیل فرسایش، نقش خط کوفی آن به‌صورت نامشخص باقی مانده است.

قدمت‌گذاری و دوران استقرار

با استناد به مواد فرهنگی به‌دست‌آمده، احتمال داده می‌شود که استقرار در این محل مربوط به دوران تاریخی باشد. هرچند، احتمال تعلق این مواد به عصر برنز تا آهن نیز وجود دارد.

آسیاب‌های آبی تاریخی دشت میان‌کوهی ایلام

در حاشیه رودخانه دشت میان‌کوهی ایلام، آثاری از آسیاب‌های آبی موسوم به «گریان» و «خندان» مشاهده شده است. سرچشمه این رودخانه در محدوده سراب عطش و در محل پارک ملت فعلی ایلام قرار دارد.

از دره گرا تا دره گرو، یعنی تا روستای مهدی‌آباد، آثاری از آسیاب‌هایی دیده می‌شود که برخی معمرین تعداد آن‌ها را تا هفده مورد ذکر کرده‌اند.

بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد که آثار متعددی از این‌گونه سازه‌ها در محدوده استان ایلام از دوران گذشته به‌جا مانده‌اند، اما تاکنون به‌صورت جدی مورد کاوش قرار نگرفته‌اند.

فهرست آسیاب‌های نیازمند حفاظت

آسیاب‌های زیر از جمله سازه‌هایی هستند که در فهرست میراث صنعتی و تاریخی ایلام جای می‌گیرند و نیازمند توجه و حفاظت بیشتر هستند:

• آسیاب قباد
• آسیاب کاظم‌بگ
• آسیاب تنوره‌خان
• آسیاب کلای
• آسیاب چگاوزمه
• آسیاب یوسف
• آسیاب قبادبگ
• آسیاب باوی‌گمار