بررسی میدانی ادعای خشکی درختان تفتان؛ معدن طلا یا خشکسالی؟

ادعاهای محیط زیستی در مورد معدن طلای تفتان؛ واقعیت چیست؟

در پی طرح مجدد ادعاهایی مبنی بر تأثیر فعالیت معدن طلای تفتان بر خشکی درختان و کاهش منابع آبی در مناطق پایین‌دست شهرستان تفتان، یک بررسی میدانی جامع برای روشن شدن حقایق انجام شد. این معدن که از مهم‌ترین پروژه‌های توسعه‌ای جنوب شرق کشور به شمار می‌رود، همواره میان منافع اقتصادی و نگرانی‌های زیست‌محیطی قرار داشته است. گزارش حاضر ابعاد مختلف این پروژه ملی را از نگاه اهالی بومی، مسئولان محلی و کارشناسان بررسی می‌کند.

مشاهدات میدانی از دامنه‌های تفتان؛ درختان سبزند و چشمه‌ها جاری

در روزهای اخیر، برخی افراد بار دیگر مدعی شدند که فعالیت معدن طلا سبب خشکی درختان در محدوده پایین‌دست شده است. این ادعاها در ماه‌های گذشته نیز مطرح شده بود، اما بررسی‌های میدانی و مستندات موجود، صحت آن‌ها را تأیید نکرد.

مشاهدات تازه از روستاهای نزدیک به معدن، از جمله زیارتی، بیداستر، سنیب، سنگان کوگناک و تودلنگ، که جمعیتی نزدیک به ۵۰۰ خانوار را در خود جای داده‌اند، نشان می‌دهد که طبیعت منطقه همچنان پویا و سرسبز است. اهالی این مناطق، به‌ویژه در حاشیه معدن (در فاصله ۵۰۰ متری تا ۱۰ کیلومتری)، با نشان دادن باغ‌های سرسبز و چشمه‌های پرآب، تأکید دارند که هیچ نشانه‌ای از بی‌آبی یا تخریب محیط‌زیست در محدوده معدن وجود ندارد.

داود کرمزهی، دهیار روستای بیداستر: درختان و چشمه‌های ما سرسبز و فعال‌ هستند و مردم روستا از اشتغال و خدمات معدن استقبال کرده‌اند. زردی برگ درختان نیز در این فصل طبیعی و نشانه پاییز است، نه خشکی. از زمان آغاز فعالیت معدن تاکنون، در محدوده روستا هیچ نشانه‌ای از افت آب یا خسارت زیست‌محیطی مشاهده نکردیم.

نگرانی‌های مناطق پایین‌دست و دورتر

در حالی که ساکنان روستاهای نزدیک به معدن از رونق و آبادانی سخن می‌گویند، برخی اهالی مناطق پایین‌دست و دورتر مانند کوته، درودی، نارون، تخت نارون، تمندان و ولان همچنان نسبت به کاهش آب این منطقه ابراز نگرانی می‌کنند. این ساکنان خواستار بررسی‌های کارشناسی بی‌طرفانه برای اطمینان از عدم تأثیر معدن بر منابع آبی خود هستند.

کریم ریگی، از معتمدان منطقه: درختان ما عمر طولانی دارند و از نسل‌های گذشته حفظ شده‌اند. انتظار ما این است که کارشناسان بی‌طرف بررسی کنند که اگر معدن نقشی در افت آب دارد، راهکار ارائه دهند تا طبیعت و معیشت مردم آسیب نبیند.

پاسخ کارشناسان: خشکسالی عامل اصلی است

فعالیت معدن زیر نظارت کامل محیط زیست

مسئولان معدن طلای تفتان تأکید دارند که کلیه فعالیت‌ها با مجوزهای قانونی و تحت نظارت مستقیم سازمان محیط زیست انجام می‌شود.

• کوروش صابری، مدیر بهره‌برداری معدن: در فرآیند استخراج از سیستم‌های بازیافت و تصفیه آب استفاده می‌شود تا برداشت از منابع طبیعی به حداقل برسد.
• ایاز کردی، کارشناس محیط زیست منطقه: تاکنون هیچ گزارش رسمی از آلودگی آب، خاک یا هوا ناشی از فعالیت معدن ثبت نشده است. پایش‌های دوره‌ای در حال انجام بوده و فعالیت معدن بر اساس پیوست زیست‌محیطی مصوب صورت می‌گیرد. سازمان محیط زیست در صورت مشاهده هرگونه آلودگی، اختیار توقف عملیات را دارد.

نقش تغییر اقلیم و خشکسالی در کاهش منابع آبی

کارشناسان حوزه آب، علت اصلی افت منابع آبی در منطقه تفتان را به عوامل اقلیمی نسبت می‌دهند و نه فعالیت معدن.

محمد رضایی، معاون حفاظت آب شرکت آب منطقه‌ای سیستان و بلوچستان: علت افت منابع آبی حوزه تفتان در نتیجه خشکسالی‌های متوالی و کاهش بارش است. در محدوده برداشت معدن طلا هیچ چاهی وجود ندارد که در افت آب روستاهای پایین‌دست مؤثر باشد، بنابراین ارتباط مستقیمی میان فعالیت معدن و کاهش منابع آب مشاهده نشده است.

مسئولیت اجتماعی و توسعه‌محوری معدن طلا

معدن طلای تفتان علاوه بر فعالیت تولیدی، پروژه‌هایی را در حوزه مسئولیت اجتماعی و توسعه منطقه‌ای اجرا کرده است:

• اشتغال‌زایی: در حدود دو سال فعالیت، بیش از ۱۶۰ نفر از نیروهای بومی به صورت مستقیم در مجتمع معدن جذب شده‌اند.
• خدمات زیربنایی: برای بیش از ۵۰۰ خانوار همجوار در روستاهای بیداستر، سنیب، سنگان و کوگناک اقداماتی چون احداث مدرسه، خانه بهداشت، استخر ذخیره آب، بازسازی راه‌ها و تأمین تانکر آب انجام شده است.
• تعهدات زیست‌محیطی: شرکت معدن طلای تفتان ملزم شده است در محدوده ۱,۲۰۰ هکتاری از عرصه‌های منابع طبیعی، بذرپاشی و نهال‌کاری کند که بخش عمده این تعهد اجرا شده است.

علی کرد، نماینده مردم خاش در مجلس شورای اسلامی، هدف از این اقدامات را کمک معدن به آبادانی منطقه در کنار استخراج عنوان کرده است.

تفتان؛ الگویی برای هم‌زیستی توسعه و طبیعت

منطقه تفتان با ارتفاع بیش از چهار هزار متر، ۴۵ کیلومتری خاش و دارا بودن ذخایر غنی طلا، مس و فلزات گران‌بها، یکی از مهم‌ترین نواحی معدنی جنوب شرق کشور محسوب می‌شود. با توجه به اقلیم خشک، کمبود منابع آب و شکنندگی پوشش گیاهی منطقه، ضرورت دارد که توسعه این ناحیه با نگاهی علمی، بلندمدت و مسئولانه انجام شود تا تفتان به الگویی از هم‌زیستی میان «توسعه» و «طبیعت» تبدیل گردد.

سرمایه‌گذاری در بخش‌های معدنی نیازمند ریسک‌پذیری، دانش فنی و صرف هزینه‌های کلان است. انتظار می‌رود با توسعه فعالیت‌ها و تکمیل زنجیره‌های تولید در صنایع پایین‌دستی، این مجموعه بتواند ضمن کمک به توسعه زیرساخت‌ها، به نفع توانمندسازی ساکنان بومی و تقویت شاخصه‌های اشتغال، تولید و صادرات کشور نیز بیانجامد.