نقد فیلم «غریزه» سیاوش اسعدی؛ از زیبایی بصری دهه چهل تا ناهمگونی روایت

تحولی در کارنامه سیاوش اسعدی: از خشونت تا تأمل

فیلم «غریزه» به کارگردانی سیاوش اسعدی، با حضور بازیگرانی چون امین حیایی، پانته‌آ پناهی‌ها و ژاله صامتی، توجهات بسیاری را به خود جلب کرده است. این اثر در امتداد مسیر فیلم‌سازی اسعدی قرار دارد، اما با یک چرخش محسوس در لحن و جهان روایی همراه شده است.

در حالی که فیلم پیشین او، «درخونگاه»، تصویری خشن و پرهیاهو از تهران دهه شصت ارائه می‌داد، «غریزه» به یک دهه عقب‌تر، یعنی دهه چهل، سفر می‌کند و در فضایی آرام‌تر و شاعرانه‌تر جریان می‌یابد. این تغییر مسیر، نشان‌دهنده نوعی بلوغ و خودبازنگری در کارنامه کارگردان است؛ حرکتی از فضای بزن‌بهادرانه و کلامی آثار پیشین به سوی تأمل بر سرچشمه‌های عاطفی و غریزی انسان و نگریستن به جهان از زاویه دید دو نوجوان و عشق خام و غریزی‌شان.

تقابل میل و قید: بازتاب عشق در دهه چهل

دهه ۴۰ ایران، دوره‌ای تاریخی است که میان مدرنیزاسیون شتاب‌زده و سنت‌های ریشه‌دار قرار گرفته بود. کارگردان این دهه را صرفاً یک پس‌زمینه نمی‌داند، بلکه آن را بستری برای نمایش سرکوب‌شده‌ترین وجه انسان، یعنی غریزه و عشق، برمی‌گزیند. دو نوجوان فیلم در دل همین ساختار متناقض، میان تمنای فردی و الزام اجتماعی سرگردان هستند. عشقی که در سکوت، نگاه‌ها و لرزش دست‌ها معنا می‌یابد، نه در بیان مستقیم یا اعتراف آشکار.

• جامعه‌ای که زیستن عشق را مستلزم پنهان‌کاری و کنترل می‌داند.
• ناتوانی انسان آن دوره در بیان مستقیم احساسات.

این تقابل میان میل فردی و قید اجتماعی، جوهره‌ی اصلی جهان فیلم را تشکیل داده و عنوان «غریزه» را معنا می‌بخشد.

سینما، پناهگاه عشق ممنوعه

یکی از مضامین مهم و کارکردی فیلم، نقش سینما به عنوان پناهگاهی برای ابراز احساسات است. سکانس‌های مربوط به بیان عشق در فضای سینمای خانگی که کامران، نوجوان فیلم، ساخته است، شکل می‌گیرد. فضای تاریک سینما به پناهگاهی دراماتیک برای دو نوجوان بدل می‌شود که در دنیای واقعی مجال ابراز احساس ندارند.

«سکانس‌های مشترکِ دختر و پسر در سالن تاریک سینما، از زیباترین لحظات فیلم‌اند؛ جایی که نگاه‌ها به جای کلام، معنا را حمل می‌کنند و نور لرزان پرده، چهره‌های خام و مشتاق آن دو را روشن می‌کند.»

اسعدی با این انتخاب، به یکی از کارکردهای بنیادین سینما اشاره دارد: امکان زیستن تجربه‌ای ممنوعه در جهان تصویر. در دهه چهل، سینما قلمرو آزادی و خیال بود؛ جایی که می‌شد احساس را در تاریکی تجربه کرد بدون آنکه کسی ببیند. از این رو، «غریزه» نه تنها درباره‌ی عشق، بلکه درباره‌ی تماشای عشق است.

زبان بصری نقاشانه و اتمسفرسازی موفق

زبان بصری «غریزه» یکی از شاخص‌ترین مؤلفه‌های اثر است که وفاداری کارگردان به نگاه نقاشانه خود را نشان می‌دهد. او با بهره‌گیری از رنگ‌های خاکی، نورهای نرم و سایه‌های ممتد، جهانی می‌سازد که هم واقعی است و هم از جنس خاطره. طراحی صحنه و لباس با دقت مثال‌زدنی بازتاب‌دهنده دهه چهل است، اما هدف صرفاً بازسازی تاریخی نیست؛ بلکه خلق فضایی است که در آن گذشته به شکل حس، نه سند، زنده شود.

قاب‌ها اغلب بسته و محدود هستند تا حس محصور بودن در قواعد اجتماعی را منتقل کنند. حتی در نماهای باز، خطوط عمودی (مانند چارچوب درها یا میله‌های پنجره) مرزهای نامرئی میان شخصیت‌ها را تداعی می‌کنند. کارگردان از زبان تصویر برای گفتن همان چیزی بهره می‌برد که روایت از گفتنش پرهیز دارد: غریزه‌ای فروخورده و عشقی محبوس.

نقد ساختاری: ناهمگونی ریتم و آسیب به عمق داستان

با وجود موفقیت‌های بصری و اتمسفرسازی، فیلم در بعد روایی و ریتم دچار کاستی‌هایی است. در دو سوم ابتدایی، ریتم آهسته و رمانتیک فیلم بیش از حد در سکون و تأمل باقی می‌ماند و گاه خطر از دست رفتن تمرکز تماشاگر را به همراه دارد. اما ناگهان در یک‌سوم پایانی، ریتم فیلم تغییر می‌کند:

• حوادث پشت سر هم رخ می‌دهند و رازها آشکار می‌شوند.
• فیلم با شتابی غیرمنتظره به اوج و گره‌گشایی می‌رسد.

این تغییر ناگهانی ریتم، پیوستگی احساسی فیلم را مختل می‌کند. به جای آن‌که بحران از دل یک روند تدریجی شکل بگیرد، همه‌چیز در چند صحنه‌ی فشرده فوران می‌کند. همچنین، افزودن ناگهانی اطلاعات درباره گرفتاری‌های دختر جوان در پایان، گرچه تلاشی برای رادیکال‌تر کردن روایت است، اما با جنس شاعرانه و حسی فیلم ناهم‌خوان است و آن را از محور اصلی‌اش، یعنی عشق ممنوعه، دور می‌کند. در نهایت، «غریزه» فیلمی است میان شور و سکوت؛ اثری که می‌توانست با اندکی مهار در روایت و تداوم در لحن، به یکی از درخشان‌ترین بازآفرینی‌های عشق در سینمای ایران بدل شود.