گلپا؛ معمار آواز ایران و نقطه تحول در موسیقی ملی

آواز؛ صدای شعر و نقطه پیوند ادبیات و موسیقی

محمود گلپایگانی، برادر زنده‌یاد، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان، به تبیین جایگاه آواز در موسیقی ایرانی پرداخت و بیان کرد که موسیقی در جهان به دو بخش عمده باکلام و بی‌کلام تقسیم می‌شود و در ایران، آواز یکی از مطرح‌ترین شعبات موسیقی باکلام است.

در ترانه‌خوانی، کسی که ترانه می‌خواند، نفر آخر است اما کسی که آواز می‌خواند، نفر اول است و اهمیت آن در انتخاب شعر است. آواز صدای شعر است.

وی رمز ماندگاری و تفاوت شیوه آوازی استاد گلپایگانی را در توجه دقیق به کلمات دانست و افزود: «برادرم به راحتی از کلمات عبور نمی‌کرد؛ هر کلمه‌ای شخصیت و حسی دارد که در مجموعه‌ای به نام شعر کنار هم قرار می‌گیرند. این ویژگی در اجراهای برادرم کاملاً متبلور بود و به همین دلیل است که مردم آنها را به یاد دارند.»

محمود گلپایگانی با اشاره به پیوند عمیق هنرمند فقید با مردم، خاطرنشان کرد که گلپا در ذهن مردم باقی خواهد ماند، چرا که از مردم بود و پیکرش با استقبال باشکوه مردم بدرقه شد، به طوری که مردم در مراسم تشییع، آهنگ‌های او را دسته‌جمعی خواندند.

توصیه‌هایی به جوانان پیرو مکتب گلپا

برادر استاد گلپایگانی، آواز را نقطه پیوند ادبیات و موسیقی خواند و خطاب به جوانانی که قصد ادامه راه او را دارند، بر لزوم تلاش و پشتکار تأکید کرد:

• گلپا ۹ سال شاگرد مرحوم نورعلی برومند بود و در مکتب ادیب خوانساری تلمذ کرد.
• حضور در میدان هنر تنها با آموختن ردیف در طی دو تا چهار سال امکان‌پذیر نیست و نیاز به آمادگی روانشناختی دارد.
• متأسفانه امروزه برخی خوانندگان تنها در پی کسب پول هستند که در این شرایط با «موسیقی ابزاری» مواجه‌ایم.
• پیروان مکتب گلپا باید مطالعه کنند؛ موسیقی باید حال مردم را خوب کند و تمام دردها را شفا خواهد داد.

گلپا: نقطه تحول در تاریخ صدساله آواز ایران

میرعلیرضا میرعلی‌نقی، پژوهشگر و منتقد موسیقی، با اشاره به اهمیت جایگاه گلپا، خلاقیت و نوآوری او در حوزه آوازی را نقشی بسیار مهم دانست. وی اظهار داشت که از نخستین اجرای رسمی آوازی گلپا که از رادیو پخش شد، ۶۴ سال می‌گذرد و نقش او در زمینه سنت موروثی و پایه‌های آموزشی حیاتی است.

میرعلی‌نقی، تاریخ تحول آوازی در یکصد سال اخیر را قابل تقسیم به قبل و بعد از گلپا دانست و افزود: «او نقطه عطف و تحول در رویکرد به شعر، اجرا و آموزش موسیقی در ایران بود. آداب صحنه، مدیریت مالی و رفتار اجتماعی از ویژگی‌های منحصر به فرد این هنرمند فقید است.»

وی همچنین هوش، فراست، ذوق و درخشش فوق‌العاده استاد گلپایگانی را از ویژگی‌های فردی و هنری او برشمرد که هر بیننده‌ای را مجذوب شخصیت و هنر او می‌کرد.

معمار آواز ایران و مفهوم «آشنایی‌زدایی»

جاوید عباسی‌فلاح، آوازخوان و آوازپژوه، ضمن مقایسه آوازهای ضبط‌شده دوره قاجار با زمان کنونی، به نقش اساتیدی چون تاج اصفهانی، ادیب خوانساری، غلامحسین بنان و ایرج بر شیوه آوازی گلپا اشاره کرد و تأکید نمود که این خواننده با تأثیرپذیری از این مکاتب، فرم ثابت آواز و ویژگی‌های خاص خود را ایجاد کرد.

عباسی‌فلاح در تشریح نوآوری گلپا، به مفهوم «آشنایی‌زدایی» پرداخت. این مفهوم که توسط فرمالیست‌های شوروی مطرح و توسط محمدرضا شفیعی کدکنی وارد ادبیات و موسیقی ایرانی شده، به معنای ایجاد نوآوری و غریب‌سازی در هنر است که شنونده را به تفکر وادار می‌کند. وی نمونه‌هایی چون «برگ سبز ۱۹۸» و «گل‌های جاویدان ۱۵۷» را دارای این ویژگی دانست و نتیجه گرفت:

استاد گلپا، به عنوان معمار آواز ایران، از دانش و محتوای آوازی پیشینیان بهره برد و بنایی جدید ساخت.

وی میراث استاد گلپا را میراثی ناملموس و بی‌نظیر در فرهنگ موسیقی کشور خواند که باید حفظ و ارج نهاده شود.

در بخش‌های پایانی این مراسم، مستندی درباره استاد گلپا پخش شد و گروه‌های موسیقی و هنرمندانی چون علیرضا پورامید، صبا حسنوند، نیلوفر عنایت، پیمان الوند و دانش خوشرو به اجرای برنامه پرداختند.

نگاهی کوتاه به زندگی هنری «مرد حنجره طلایی»

اکبر گلپایگانی، ملقب به گلپا و مرد حنجره طلایی موسیقی ایرانی، دهم بهمن ماه سال ۱۳۱۲ در تهران متولد شد. مسیر هنری او به شرح زیر است:

1. ۱۳۱۸: انتخاب به عنوان قاری قرآن مدرسه و آغاز فراگیری مقدمات آواز.
2. ۱۳۲۶: نخستین تجربه حضور در ارکستر و گروه کُر پس از شاگردی نزد پدر (محمدحسین گلپایگانی).
3. ۱۳۲۷: عضویت در انجمن موسیقی مدرسه نظام.
4. ۱۳۲۸ به بعد: آغاز آموزش نزد اساتید برجسته از جمله نور علی برومند، ابوالحسن صبا، ادیب خوانساری و حسین طاهرزاده.
5. ۱۳۳۵: اجرای برنامه آواز و موسیقی ایرانی به دعوت سازمان یونسکو.

از جمله آلبوم‌های منتشر شده از این هنرمند فقید می‌توان به «موی سپید»، «مست عشق»، «عقیق»، «دل ای دل»، «بزم عاشقان»، «روی برگی بنویس عشق»، «چرا عاشق نباشم» و «قدر محبت» اشاره کرد. استاد گلپا در ۱۳ آبان سال ۱۴۰۲ در سن ۹۰ سالگی بر اثر ایست قلبی درگذشت.