فناوری بومی اوره آهسته‌رهش: صرفه‌جویی ۱۰ همتی یارانه و کاهش یک‌سوم مصرف کود در کشاورزی

بحران تخریب خاک، مصرف بی‌رویه کودهای شیمیایی و افزایش نیترات در محصولات کشاورزی، چالش‌های جدی برای امنیت غذایی و سلامت جامعه ایران ایجاد کرده است. در این میان، اوره به عنوان پرمصرف‌ترین کود، سالانه بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان یارانه دولتی را به خود اختصاص می‌دهد، در حالی که کارایی پایینی دارد و موجب آلودگی زیست‌محیطی می‌شود. اکنون، ظهور یک فناوری کاملاً بومی و دانش‌بنیان با استفاده از پوشش‌های نانوکامپوزیتی، نویدبخش تحولی بزرگ در کشاورزی و دامداری کشور است.

این فناوری که توسط یک شرکت دانش‌بنیان توسعه یافته، قادر است اوره را به یک کود و افزودنی خوراکی آهسته‌رهش، کنترل‌شونده، زیست‌تخریب‌پذیر و اقتصادی تبدیل کند.

معرفی فناوری نوین اوره آهسته‌رهش

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این شرکت فناور، تولید اوره‌های آهسته‌رهش با نام‌های تجاری سوراس (SORAS) و اوراس (OURAS) است. این محصولات بر پایه فناوری پوشش‌دهی نانوکامپوزیتی (Nanocomposite Coating) طراحی شده‌اند و قادرند نیتروژن را به صورت تدریجی و کنترل‌شده آزاد کنند.

مشکل اصلی اوره انحلال‌پذیری بسیار بالای آن است. در صنعت دام، ورود ناگهانی اوره به شکمبه، مقدار زیادی آمونیاک آزاد می‌کند که به مسمومیت آمونیاکی منجر می‌شود. با استفاده از این پوشش نانویی، سرعت آزادسازی کنترل شده و طی حدود هشت ساعت در سیستم گوارشی دام آزاد می‌شود.

نانوکامپوزیت‌ها؛ سدی هوشمند در برابر آزادسازی ناگهانی

نانوکامپوزیت‌ها موادی هستند که از ترکیب یک پایه با ذرات بسیار ریز در مقیاس نانومتر ساخته می‌شوند. این مواد به دلیل ویژگی‌های مهندسی‌شده، پایداری و عملکرد بهتری نسبت به مواد معمولی دارند. در این محصول، پوشش نانوکامپوزیتی مانند یک سد هوشمند عمل می‌کند و اجازه نمی‌دهد اوره به صورت ناگهانی وارد فرایند متابولیسم دام یا خاک شود. این فرایند کنترل‌شده، علاوه بر افزایش کارایی مصرف نیتروژن، جلوی تلفات آن را می‌گیرد.

مزایای اقتصادی و زیست‌محیطی در کشاورزی

آزادسازی سریع نیتروژن در روش سنتی پس از اولین آبیاری، علاوه بر هدررفت کود، باعث افزایش سطح نیترات در محصول، شوری و تخریب ساختار خاک می‌شود. اما اوره پوشش‌دار آهسته‌رهش این مشکلات را برطرف می‌کند.

کاهش یک‌سوم مصرف کود و حفظ سلامت خاک

مهم‌ترین مزیت این فناوری در کشاورزی، هماهنگی آزادسازی نیتروژن با نیاز واقعی گیاه در دوره رشد است. آزادسازی نیتروژن در اوره پوشش‌دار طی ۴۵ تا ۹۰ روز به تدریج انجام می‌شود. این امر نتایج حیاتی زیر را به دنبال دارد:

• افزایش قابل توجه جذب نیتروژن توسط گیاه.
• کاهش سطح نیترات محصول و بهبود کیفیت آن (جلوگیری از بازگشت محموله‌های صادراتی).
• جلوگیری از شور شدن خاک و تخریب ساختار آن.
• بهره‌وری اقتصادی بیشتر برای کشاورز با کاهش نوبت‌های کوددهی به تنها یک بار.

بر اساس مطالعات علمی، مصرف اوره با استفاده از این فناوری تا یک‌سوم کاهش می‌یابد. به عنوان مثال، در کشت گندم که معمولاً ۳۰۰ تا ۴۰۰ کیلوگرم کود اوره در هر هکتار مصرف می‌شود، این میزان با محصول جدید به حدود ۱۰۰ کیلوگرم می‌رسد.

تحول در صنعت دامداری

مصرف اوره در جیره غذایی دام به دلیل آزادسازی سریع آمونیاک همواره با ریسک مسمومیت آمونیاکی همراه بوده که می‌تواند مرگ‌آور باشد. فناوری آهسته‌رهش این مشکل را از بین می‌برد.

جلوگیری از مسمومیت و افزایش راندمان تغذیه

با کنترل سرعت آزادسازی نیتروژن و افزایش زمان آن به حدود هشت ساعت در سیستم گوارشی دام، خطر مسمومیت آمونیاکی عملاً برطرف می‌شود. علاوه بر این، آزادسازی تدریجی نیتروژن مزایای تغذیه‌ای زیر را به همراه دارد:

• بهبود هضم فیبر و افزایش سنتز پروتئین میکروبی.
• بهبود ضریب تبدیل خوراک دام.
• کاهش مصرف مکمل‌های نیتروژنی دیگر.

در حقیقت، میکروارگانیسم‌های شکمبه فرصت بیشتری برای استفاده از نیتروژن پیدا می‌کنند و هدررفت آن کاهش می‌یابد.

دستاورد ملی و چالش‌های تجاری‌سازی

این فناوری کاملاً بومی و دانش‌بنیان، یک دستاورد علمی-صنعتی مهم برای کشور محسوب می‌شود.

مزیت رقابتی محصول ایرانی و صرفه‌جویی کلان

ایران چهارمین کشور جهان (پس از آمریکا، آلمان و اسرائیل) است که به این فناوری های‌تک دست یافته است. محصول ایرانی نسبت به نمونه‌های خارجی مزایای کلیدی دارد:

1. قیمت تمام‌شده پایین‌تر: صرفه اقتصادی بیشتر برای کشاورزان.
2. زیست‌تخریب‌پذیری کامل: پوشش مورد استفاده از نوع Biobased & Biodegradable بوده و بر پایه مواد طبیعی است؛ برخلاف نمونه‌های خارجی که از پوشش‌های پلیمری استفاده می‌کنند و نگرانی‌های زیست‌محیطی ایجاد می‌کنند.

کاهش مصرف اوره تا یک‌سوم، تأثیر ملی و اقتصادی چشمگیری بر بودجه کشور دارد. با توجه به پرداخت سالانه بیش از ۱۰ همت یارانه برای کود اوره، کاهش مصرف به میزان دو سوم، می‌تواند منجر به صرفه‌جویی هنگفت مالی برای دولت شود و منابع را به سمت توسعه فناوری و سلامت خاک هدایت کند.

اشتغال‌زایی و موانع توسعه

این شرکت دانش‌بنیان که محصول خود را از سال ۱۴۰۱ وارد مرحله تجاری‌سازی کرده است، تاکنون موفق به ایجاد ۶۰ نفر اشتغال مستقیم و ۴۰ نفر اشتغال غیرمستقیم شده است. با این حال، مهم‌ترین مانع پیش‌روی تجاری‌سازی و توسعه این فناوری، سیاست‌های یارانه‌ای دولتی است.

این شرکت تاکید می‌کند که یارانه دولتی باعث شده اوره معمولی بسیار ارزان به دست کشاورز برسد و توان رقابت محصول دانش‌بنیان کاهش یابد. هدایت بخشی از این یارانه به سمت کودهای آهسته‌رهش، می‌تواند هم به نفع کشور و هم به نفع سلامت خاک باشد.

نتیجه‌گیری: راهکار ملی برای تحول کشاورزی پایدار

فناوری بومی اوره آهسته‌رهش نانوکامپوزیتی، هم‌زمان سه بحران اصلی کشور (هدررفت منابع، آلودگی زیست‌محیطی و تخریب خاک) را هدف قرار داده است. این نوآوری با کاهش مصرف کود تا یک‌سوم، جلوگیری از افزایش نیترات محصولات، کاهش مسمومیت دام و صرفه‌جویی میلیاردی برای دولت، یک راه‌حل ملی است که نیازمند حمایت سیاست‌گذاران برای تغییر نگاه یارانه‌ای و توسعه بازار است تا به یکی از محورهای تحول کشاورزی پایدار و سلامت غذایی کشور تبدیل شود.