شیوع ۱۴ درصدی دیابت در ایران؛ ۷.۵ میلیون بیمار و کاهش کنترل مطلوب قند خون

آمارهای نگران‌کننده از شیوع دیابت در ایران و جهان

باقر لاریجانی، رئیس پژوهشگاه غدد و متابولیسم، در نشستی خبری به مناسبت روز جهانی دیابت، با تأکید بر اینکه توجه به بیماری‌های غیرواگیر از اولویت‌های وزارت بهداشت است، آمارهای تکان‌دهنده‌ای از وضعیت این بیماری در سطح جهانی و ملی ارائه کرد. بیماری‌های غیرواگیر چالش اصلی سلامت مردم بوده و سالانه ۱۸ میلیون نفر در جهان بر اثر آن‌ها دچار مرگ زودرس می‌شوند.

دیابت به عنوان یکی از مهم‌ترین بیماری‌های غیرواگیر، بار مالی سنگینی را بر دوش نظام‌های سلامت تحمیل می‌کند؛ به‌طوری‌که بین ۱۰ تا ۱۵ درصد از منابع مالی حوزه سلامت در اکثر کشورها صرف مدیریت دیابت و عوارض آن می‌شود. این بیماری همچنین سالانه ۳۰۰ هزار سال از عمر مفید مردم ایران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وضعیت شیوع دیابت در کشور: ۷.۵ میلیون بیمار

آمارها نشان می‌دهد که در سطح جهانی، از هر ۹ نفر یک نفر به دیابت مبتلا است و حدود ۶۳۵ میلیون نفر در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند. شیوع این بیماری در منطقه مدیترانه شرقی نیز بیشتر از میانگین جهانی است. در ایران، وضعیت شیوع دیابت در افراد بزرگسال نگران‌کننده است:

عمده‌ترین دلیل ابتلا به دیابت، چاقی در سنین بالا اعلام شده است. کمبود تغذیه سالم، مصرف پایین لبنیات، سبزیجات و ماهی، و استفاده زیاد از روغن جامد از دیگر عوامل مؤثر بر بروز چاقی و دیابت در کشور هستند.

چالش‌های اصلی: آگاهی پایین و افت کنترل بیماری

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از بیماران دیابتی از ابتلای خود بی‌اطلاع هستند و حتی در میان افرادی که از بیماری خود آگاهند، سطح مراقبت مطلوب نیست. این آمارها نشان‌دهنده لزوم بازنگری در نظام آموزشی و مراقبتی است:

• ۳۰ درصد از مبتلایان دیابت در ایران هنوز از بیماری خود خبر ندارند.
• تنها ۶۵ درصد از بیماران آگاه، داروی کافی مصرف می‌کنند.
• فقط ۲۵ درصد از مصرف‌کنندگان دارو، کنترل مطلوب بیماری را دارند.

اهداف جدید وزارت بهداشت (قانون ۸۰-۸۰-۸۰)

در واکنش به این آمارها، برنامه جدید وزارت بهداشت مبتنی بر دستیابی به «قانون ۸۰-۸۰-۸۰» است؛ یعنی ۸۰ درصد جمعیت آگاهی از ابتلا، ۸۰ درصد درمان مطلوب، و ۸۰ درصد کنترل مطلوب قند خون را داشته باشند. افزایش سواد سلامت و تقویت خود مراقبتی در بیماران مزمن، دو هدف اصلی این برنامه‌ها هستند.

عوارض جدی و بار اقتصادی دیابت

دیابت امروزه یکی از مهم‌ترین علل بروز عوارض جدی و پرهزینه در بدن محسوب می‌شود. این بیماری عامل اصلی اختلالات قلبی، نابینایی و قطع عضو است. دیابت شایع‌ترین علت عدم بینایی در ایران و بسیاری از کشورهای جهان است.

«نزدیک به ۲۵ درصد از موارد نارسایی کلیوی در کشور به دلیل دیابت بروز می‌کند و سالانه حدود ۳۰۰۰ نفر در ایران به دیالیز نیاز پیدا می‌کنند.»

علاوه بر این، حدود ۱۵ درصد از بیماران دیابتی در طول زندگی خود دچار زخم دیابتی می‌شوند که بخش قابل توجهی از آن‌ها نیازمند قطع عضو هستند. همچنین، مدیریت دیابت تنها به کنترل قند خون محدود نمی‌شود؛ بیماران باید فشار خون، چربی خون و سبک زندگی خود را نیز مدیریت کنند. ترک سیگار، الکل و مواد مخدر از اقدامات حیاتی در کاهش عوارض دیابت است.

تولید داخلی انسولین و لزوم آموزش بیماران

خوشبختانه، بخش عمده‌ای از داروهای دیابت و انسولین مصرفی در ایران به‌صورت داخلی تولید می‌شود. همچنین، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان، پروژه‌ای را برای تولید کامل انسولین در داخل کشور آغاز کرده است تا خودکفایی دارویی و دسترسی بهتر بیماران به انسولین با قیمت مناسب فراهم شود.

با وجود دسترسی نسبتاً مناسب به داروهای دیابت، آمارها نشان می‌دهد که میزان کنترل قند خون در سال‌های اخیر کاهش یافته است. سطح کنترل دقیق دیابت (HbA۱c مطلوب) از حدود ۴۰ درصد به ۳۰ درصد و در برخی گزارش‌ها حتی تا ۲۸ درصد رسیده است. این افت شاخص نشان می‌دهد که مشکل اصلی نه در کمبود دارو، بلکه در نظام مراقبت و آموزش بیماران نهفته است. چالش اصلی حوزه سلامت، افزایش سواد سلامت بیماران و تقویت نظام مراقبت‌های خود مراقبتی است.