انتخابات پارلمانی عراق؛ جزئیات رقابت‌ها، تحریم‌ها و نحوه تخصیص کرسی‌ها

جزئیات نامزدها و واجدین شرایط رای‌دهی

کمیسیون مستقل عالی انتخابات مجموعاً ۷۷۶۸ نامزد، شامل ۲۲۴۸ زن و ۵۵۲۰ مرد، را برای رقابت بر سر ۳۲۹ کرسی مجلس تایید کرده است. در جریان بررسی صلاحیت‌ها، حدود ۸۰۰ نفر از فهرست نامزدها کنار گذاشته شدند:

• حدود ۳۹۰ نفر بر اساس قانون پاک‌سازی بعثی‌ها.
• ۱۸۰ نفر به دلایل کیفری.
• بیش از ۲۰۰ نفر به دلیل نداشتن شرایط لازم برای نامزدی.

بر اساس اعلام کمیسیون، ۲۱.۴ میلیون عراقی دارای کارت بیومتریک مخصوص رای‌دهندگان، واجد شرایط شرکت در رای‌گیری هستند. این در حالی است که حدود ۳۰ میلیون شهروند بالای ۱۸ سال از نظر قانونی حق رای دارند، به این معنی که حدود ۷ میلیون شهروند به دلیل نداشتن کارت بیومتریک از شرکت در انتخابات محروم خواهند ماند.

پیش‌بینی می‌شود حدود ۲۰ میلیون شهروند در انتخابات سراسری رای دهند و ۱.۳ میلیون نفر نیز در گروه رای‌دهندگان ویژه (نیروهای امنیتی و آوارگان داخلی) باشند. نامزدها در قالب ۳۱ ائتلاف، ۳۸ حزب و ۷۵ فهرست مستقل رقابت می‌کنند و رای‌گیری در ۸۷۰۰ مرکز اخذ رای برگزار می‌شود.

ائتلاف‌ها و نیروهای سیاسی اصلی

نیروهای سیاسی متعددی در این رقابت حضور دارند که مهم‌ترین آن‌ها در سه جریان شیعه، سنی و کرد دسته‌بندی می‌شوند:

نیروهای شیعه

محمد شیاع سودانی، نخست‌وزیر کنونی عراق، با ائتلاف تازه‌ تاسیس «بازسازی و توسعه» (ائتلاف الاعمار والتنمیه) در انتخابات شرکت می‌کند. این ائتلاف شامل بلوک الوطنیه به رهبری ایاد علاوی و ائتلاف القرار است.

از دیگر نیروهای مهم شیعه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری مالکی.
• مجلس اعلای اسلامی.
• جریان حکمت ملی به رهبری عمار حکیم.
• سازمان بدر به رهبری هادی عامری (از قدیمی‌ترین گروه‌های مسلح).

همچنین، چندین گروه مسلح مورد حمایت ایران که به‌طور جمعی با نام مقاومت اسلامی در عراق شناخته می‌شوند، نامزدهای خود را به میدان فرستاده‌اند. این گروه‌ها شامل کتائب حزب‌الله، عصائب اهل الحق و کتائب سیدالشهدا هستند که بسیاری از آن‌ها در فهرست سازمان‌های تروریستی ایالات متحده قرار دارند.

نیروهای سنی و کرد

در میان جریان‌های سنی، چهره‌های شاخصی چون محمد حلبوسی با حزب تقدم، مثنی سامرائی با ائتلاف عزم، خمیس خنجر با حزب السیاده (حاکمیت) و اسامه نجیفی با ائتلاف متحدون رقابت می‌کنند.

احزاب کرد نیز با حضور دو رقیب سنتی و دیرینه یعنی حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی و اتحادیه میهنی کردستان به رهبری بافل طالبانی در انتخابات شرکت کرده‌اند. جنبش نسل نوین و چند حزب کوچک‌تر کرد نیز در این رقابت حضور دارند.

تحریم‌کنندگان اصلی انتخابات

برجسته‌ترین چهره‌ای که انتخابات را تحریم کرده، مقتدی صدر است که در اواخر مارس با اشاره به «فساد گسترده سیاسی و اقتصادی» این تصمیم را اعلام کرد. صدر از هوادارانش خواسته است ۷۸ نامزد وابسته به جریان صدر را که از فرمان او سرپیچی کرده‌اند، تحریم کنند و آن‌ها را به «هم‌پیمانی با بلوک‌های فاسد» متهم کرد.

ائتلاف نصر به رهبری حیدر عبادی، نخست‌وزیر پیشین، نیز به دلیل «نفوذ پول در روند انتخابات و نبود سازوکارهای لازم برای جلوگیری از سوء‌استفاده مالی» از رقابت کنار رفت.

همچنین، علاء رکابی، رهبر جنبش امتداد (برخاسته از اعتراضات مردمی اکتبر ۲۰۱۹) به دلیل ناتوانی پارلمان در شناسایی عاملان کشتار معترضان سال ۲۰۱۹ از رقابت‌های انتخاباتی کناره‌گیری کرد.

نظام انتخاباتی و سهمیه‌بندی کرسی‌ها

طبق سومین اصلاحیه قانون انتخابات شماره ۱۲ سال ۲۰۱۸، هر یک از ۱۸ استان عراق به‌عنوان یک حوزه انتخابیه واحد در نظر گرفته شده است. توزیع کرسی‌های پارلمان بر اساس نظام نمایندگی نسبی و با استفاده از روش «سنت-لاگه ۱.۷» انجام می‌شود.

منتقدان این نظام معتقدند که در عمل همچنان به سود احزاب و بلوک‌های قدیمی‌تر و تثبیت‌شده تمام می‌شود.

سهمیه زنان و اقلیت‌ها

قانون انتخابات عراق تضمین کرده است که زنان باید حداقل ۲۵ درصد از کرسی‌های پارلمان را در اختیار داشته باشند. اگر این حد نصاب از طریق پیروزی مستقیم زنان تامین نشود، کرسی‌های باقی‌مانده به زنانی اختصاص می‌یابد که در فهرست‌های شکست‌خورده بیشترین رای فردی را کسب کرده‌اند.

افزون بر این، ۹ کرسی ویژه برای اقلیت‌ها اختصاص یافته است:

• پنج کرسی برای مسیحیان.
• یک کرسی برای هر یک از صابئین مندایی، ایزدی‌ها، شبک‌ها و کردهای فیلی.

گروه‌های اقلیت معتقدند نظام سهمیه‌ای در عمل به سود احزاب بزرگ تمام می‌شود، زیرا احزاب قدرتمند می‌توانند رای‌دهندگانشان را برای حمایت از نامزدهای خاص اقلیت‌ها بسیج کنند. به عنوان مثال، در انتخابات ۲۰۲۱ هر پنج کرسی سهمیه‌ای مسیحیان به نامزدهای جنبش «بابل» رسید که وابسته به شاخه‌ای مسیحی از نیروهای حشد شعبی است.

روند تایید نتایج و تشکیل دولت

تایید نتایج

کمیسیون مستقل عالی انتخابات مقرر کرده است که ۲۴ ساعت پیش از روز رای‌گیری، تمامی فعالیت‌های تبلیغاتی متوقف شود. نتایج اولیه به‌طور معمول تا ۲۴ ساعت پس از پایان رای‌گیری اعلام می‌شود. پس از شمارش دستی و الکترونیکی آرا و رسیدگی به شکایات، نتایج نهایی منتشر خواهد شد.

بازشماری دستی: در صورتی که اختلاف میان شمارش دستی و الکترونیکی بیش از ۵ درصد باشد، تمام حوزه رای‌گیری به‌طور کامل و دستی بازشماری خواهد شد. شکایات باید حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از اعلام نتایج ثبت شوند و احکام قضایی مربوط به اعتراض‌ها باید حداکثر ظرف ۱۰ روز صادر شوند. در نهایت، نتایج نهایی برای تایید رسمی به دیوان عالی ارسال می‌شود.

تشکیل دولت

پس از تایید رسمی نتایج، رئیس‌جمهور موظف است ظرف ۱۵ روز پارلمان جدید را فرا بخواند. دوره کنونی مجلس نمایندگان در ۸ ژانویه ۲۰۲۶ به پایان می‌رسد.

روند تشکیل دولت جدید مراحل زیر را طی می‌کند:

1. انتخاب رئیس‌جمهور: پارلمان جدید باید ظرف ۳۰ روز پس از نخستین نشست، رئیس‌جمهور جدید را با رای دو سوم اعضا انتخاب کند.
2. مامور تشکیل کابینه: رئیس‌جمهور جدید باید ظرف ۱۵ روز، نامزد بزرگ‌ترین بلوک پارلمانی را مامور تشکیل دولت و شورای وزیران کند.
3. کسب رای اعتماد: نخست‌وزیر مامور باید ظرف ۳۰ روز فهرست وزرا و برنامه کاری کابینه را برای کسب رای اعتماد به مجلس ارائه دهد. برنامه دولت و تک‌تک وزیران باید با رای اکثریت مطلق نمایندگان به تصویب برسند.

نظام تقسیم قدرت: از سال ۲۰۰۳، عراق عملاً بر پایه یک نظام تقسیم قدرت میان سه گروه اصلی سیاسی اداره می‌شود؛ رئیس‌جمهور از کردها، نخست‌وزیر از میان اعراب شیعه و رئیس پارلمان از میان اعراب سنی برگزیده می‌شود. وزارت‌خانه‌ها و مقام‌های عالی دولتی و استانی نیز بر پایه همین الگو میان گروه‌ها توزیع می‌شوند.