جمشید شمیرانی، آخرین بازمانده مکتب ضرب حسین تهرانی، در فرانسه به خاک سپرده شد

درگذشت و خاکسپاری هنرمند فقید

مراسم خاکسپاری جمشید شمیرانی، نوازنده برجسته تمبک (ضرب) و آخرین بازمانده مکتب استاد حسین تهرانی، امروز دوشنبه ۱۹ آبان (۱۰ نوامبر) در روستای «سن‌مم» در جنوب فرانسه برگزار شد. او پنج روز پیش در ۸۴ سالگی در بیمارستان شهر «منوسک» فرانسه درگذشت.

شمیرانی کامیابی در زندگی‌اش را مرهون تمبک می‌دانست و در این باره گفته بود:

«اول این که خدمت استاد بزرگوارم رسیدم که همیشه می‌گفت نوازنده قبل از هرچیز باید انسان باشد و انسانیت فرا بگیرد. دوم این که از محضر استادان ایرانی و خارجی استفاده کردم و سوم این که زندگی‌ام از این راه اداره شد.»

موسیقی‌دانان برجسته‌ای چون داریوش طلایی و حسین علیزاده در سوگ یار دیرینشان، خاطرات ارزشمندی از همکاری با او را بازگو کردند.

آغاز راه هنری و مهاجرت به فرانسه

جمشید شمیرانی متولد سال ۱۳۲۰ در تهران بود. او از دوران نوجوانی نزد حسین تهرانی، نوازنده نامدار تمبک ایران، به هنرآموزی پرداخت و به‌تدریج به جمع بزرگان موسیقی راه یافت و در عنفوان جوانی به یک نوازنده حرفه‌ای تبدیل شد.

در سن ۱۹ سالگی، خانواده‌اش او را برای تحصیل در رشته شیمی یا ریاضی به فرانسه فرستادند، اما سرنوشت بار دیگر او را به عالم موسیقی کشاند. شمیرانی برای امرار معاش در پاریس، شغلی در دفتر رادیو و تلویزیون ایران در شانزه‌لیزه گرفت و در کنار آن، کلاس‌های ضربی را برای شاگردان فرانسوی دایر کرد.

آشنایی با داریوش صفوت، رئیس وقت مرکز حفظ و اشاعه موسیقی، و همچنین رفت‌وآمد با موسیقی‌شناسان برجسته‌ای چون تران وانکه و نلی کارون، باعث شد که شمیرانی مسیر زندگی خود را کاملاً به موسیقی اختصاص دهد و دانشگاه را رها کند.

نقش‌آفرینی در عرصه بین‌المللی: از باله گلستان تا سوربن

سابقه آشنایی داریوش طلایی، ردیف‌دان و استاد تار، با شمیرانی به ۵۴ سال پیش (۱۹۷۲ میلادی) بازمی‌گردد. این آشنایی در پی سفارش سازمان جشن هنر شیراز به موریس بژار، رقص‌پرداز فرانسوی، برای کارگردانی دو باله «گلستان» و «فرح» برای اجرا در جشن هنر سال ۱۳۵۱ در تخت جمشید شکل گرفت.

برای تهیه موسیقی باله «گلستان» که الهام گرفته از اشعار سعدی بود، مرکز حفظ و اشاعه موسیقی ایران گروهی از نوازندگان را به بروکسل اعزام کرد. داریوش طلایی در این باره می‌گوید:

• اعضای گروه شامل جلال ذوالفنون، ناصر فرهنگ‌فر، داوود گنجه‌ای، محمدعلی حدادیان، محمد مقدسی، مارتا مانی‌زاده و رضوی سروستانی بودند.
• حسین علیزاده نیز بعداً به این جمع پیوست.
• جمشید شمیرانی که در پاریس اقامت داشت و به خوبی فرانسوی صحبت می‌کرد، برای نقش مترجم به گروه ملحق شد.

حسین علیزاده تاکید می‌کند که پیوند خاص شمیرانی با مرکز حفظ و اشاعه، نقشی به‌سزا در معرفی موسیقی ایران در خارج از کشور داشت. به خصوص، اولین قدم‌هایی که موسیقی ایرانی در دانشگاه‌هایی مانند سوربن عرضه شد، مدیون تلاش‌های او و داریوش طلایی بود.

روایت اساتید از جایگاه و میراث شمیرانی

حسین علیزاده: عشق و خستگی‌ناپذیری

آشنایی حسین علیزاده با شمیرانی از دهه پنجاه و با هدف معرفی موسیقی ایرانی به جهان آغاز شد. علیزاده می‌گوید:

«همه کنسرت‌هایی که در اروپا انجام می‌شد در واقع جمشید راه‌اندازی و همکاری می‌کرد. جالب بود که در یک ماه ده‌ها کنسرت با آقای شمیرانی در مدارس و دانشگاه‌ها برگزار می‌کردیم. حتی به شهرهای کوچکی می‌رفتیم که سالن موسیقی نداشتند و در کلیساها کنسرت می‌دادیم. شمیرانی عاشق کار و خستگی‌ناپذیر بود.»

به گفته علیزاده، اجراهای شمیرانی در جشن هنر شیراز، از جمله کنسرت با استاد سعید هرمزی و استاد فروتن در حافظیه، بسیار مهم و تاریخی بودند.

داریوش طلایی: سیر و سلوک معنوی

داریوش طلایی جایگاه شمیرانی را در «سیر و تجربه معنوی» می‌داند که در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ میلادی در سفرهای متعدد و کنسرت‌ها با یکدیگر داشتند. این همکاری تنگاتنگ، به‌ویژه پس از مهاجرت طلایی به پاریس در اوایل انقلاب، آن‌ها را با عرفان و ادبیات عرفانی پیوند زد و باعث شد که به تعبیر طلایی، «سفیران موسیقی ایران در خارج» باشند.

درباره تفاوت نام ساز، طلایی می‌گوید که هم شمیرانی و هم استادش (حسین تهرانی) همیشه به این ساز «ضرب» می‌گفتند و اصطلاح «تمبک» از زمان بهمن رجبی رایج شد. او اشاره می‌کند که در خارج از ایران، این ساز بیشتر با نام ضرب شناخته شده است.

تأثیر بر نوازندگان خارجی و زندگی خانوادگی

اهمیت جمشید شمیرانی در جامعه فرانسه تا حدی بود که توانست ساز ضرب یا تمبک را به نوازندگان سازهای کوبه‌ای فرانسوی بشناساند. ژان‌پیر دروئه، نوازنده و آهنگساز فرانسوی، پس از یادگیری ضرب نزد شمیرانی، قطعه‌ای مخصوص برای این ساز نوشت.

«او با این طبل کوچک کارهایی می‌کرد باورنکردنی! نمی‌دانستم که قرار است دیدم را در مورد سازهای کوبه‌ای کاملاً عوض کند. بعد از آن شروع کردم به دنبال کردن مو‌به‌مو درس‌هایی که از شمیرانی می‌گرفتم؛ فوق‌العاده بود. من دیوانه‌اش شده بودم.»

شمیرانی در اواسط دهه ۴۰ خورشیدی با الیزابت وتان ازدواج کرد که ثمره آن چهار فرزند به نام‌های مریم، کیوان، مرجان و بیژن بود. او در مقطعی تصمیم گرفت به دلیل شرایط خاص زندگی و داشتن فرزندان، به همراه همسر پرستارش به روستای «سن‌مم» در جنوب فرانسه نقل مکان کند و مدتی از فعالیت حرفه‌ای فاصله بگیرد.

او در اواخر دهه ۷۰ خورشیدی، با همراهی دو پسرش، بیژن و کیوان، گروه موسیقی شمیرانی را تأسیس کرد. در همان دهه، شمیرانی در تورهای موسیقی‌دانان برجسته ایران از جمله حسین علیزاده و محمدرضا شجریان همنوازی می‌کرد و همچنین با موسیقی‌دانان اروپایی مانند رس دالی، سیلون لوک، آنری آنیل و پیتر بروک آثار متعددی در ژانر موسیقی تلفیقی منتشر کرد.

میراث هنری و جایگاه ابدی

در ابتدای دهه ۹۰ خورشیدی، انتشارات ماهور آلبوم موسیقی «اشاره» را به پاس ۵۰ سال فعالیت هنری جمشید شمیرانی منتشر کرد که تنوع تکنیک‌ها و وسعت دید هنری او را به نمایش گذاشت. فرید خردمند، از شاگردان و دوستان شمیرانی، که در انتشار این آلبوم همکاری کرده است، می‌گوید:

• تهیه آلبوم «اشاره» حدود پنج سال طول کشید.
• او همچنین تهیه کتاب آموزش تمبک شمیرانی را از سال ۱۳۹۳ آغاز کرد که شامل نت‌نگاری و آوانگاری نواخته‌های او بود.

به گفته خردمند، شمیرانی هیچگاه ارتباط خود را با ایران قطع نکرد و تقریباً هر سال برای دیدار با دوستان و خانواده به تهران سفر می‌کرد. مهرداد اعرابی، نوازنده و مدرس تمبک، سبک نوازندگی شمیرانی را ادامه مستقیم شیوه استاد حسین تهرانی می‌داند و معتقد است:

«او در همنوازی با استادان برجستهٔ موسیقی سنتی ایران چنان هماهنگی و درک عمیقی از فضا و ریتم داشت که بسیاری از نوازندگان پیشکسوت... در کنار او احساس نزدیکی و همدلی می‌کردند.»

بسیاری بر این باورند که پس از حسین تهرانی و امیر ناصر افتتاح، جمشید شمیرانی جایگاهی ویژه در هنر نوازندگی تمبک دارد.