اکبر گلپایگانی؛ معمار آواز ایران و مهم‌ترین آشنایی‌زدای آواز ایرانی

نام گلپا؛ هویت آواز نوگرایانه ایران

مسعود اعرابی، شاعر و کارشناس زبان و ادبیات فارسی، سخنان خود را با تأکید بر عظمت نام استاد گلپایگانی آغاز کرد و اظهار داشت که نام او بزرگ‌تر از آن است که نیاز به توصیف داشته باشد. او آواز را نام دیگر گلپا دانست و تأکید کرد:

«او شناسنامه‌ آواز نوگرایانه ایران بود و همین برای معرفی او و موسیقی آوازی سرزمینی بزرگ کافی است؛ بالاتر و بی‌نیازتر از درج در تاریخ‌نگاری دستکاری‌شده‌ یکصد و بیست سال آواز ایرانی.»

اعرابی افزود که نام گلپا با ترانه و ترنم تنیده شده و آن‌قدر بلند است که با نام مهم‌ترین برنامه موسیقایی تاریخ معاصر هم‌وزن و همزاد است.

جایگاه بی‌بدیل و ویژگی‌های فردی

میرعلیرضا میرعلی‌نقی، پژوهشگر موسیقی، در سخنرانی خود با موضوع «راز نو؛ ساز نو؛ آواز نو» به جایگاه منحصربه‌فرد گلپا در آواز و موسیقی اشاره کرد و از جفایی که به این نام بزرگ روا داشته شد، سخن گفت. وی بر ویژگی‌های فردی و هنری استاد گلپایگانی تأکید کرد:

• هوش و فراست: قابل توجه و مثال‌زدنی.
• ذوق و درخشش: فوق‌العاده و مجذوب‌کننده.
• شخصیت و هنر: هرکسی که او را ملاقات کرده، مجذوب شخصیت و هنر او شده است.

نقطه‌عطف تحول آوازی: قبل و بعد از گلپا

محمود گلپایگانی، برادر استاد اکبر گلپایگانی، با اشاره به اهمیت جایگاه این هنرمند در موسیقی ایرانی، به تاریخچه و تحولات موسیقی سنتی ایران پرداخت. وی نوآوری و خلاقیت استاد اکبر گلپایگانی در حوزه‌ آوازی را بسیار مهم دانست و گفت:

از نخستین اجرای رسمی آوازی گلپا که از رادیو پخش شد، ۶۴ سال می‌گذرد. نقش او در زمینه‌ سنت موروثی و پایه‌های آموزشی بسیار مهم است و می‌توان تاریخ تحول آوازی در یکصد سال اخیر را به قبل و بعد از گلپا تقسیم کرد.

وی در ادامه، ویژگی‌های منحصربه‌فرد این هنرمند فقید را برشمرد که شامل آداب صحنه، مدیریت مالی و رفتار اجتماعی متمایز بود. او گلپایگانی را نقطه‌ عطف و تحول در رویکرد به شعر، اجرا و آموزش موسیقی در ایران دانست.

گلپا؛ معمار آواز ایران و خالق آشنایی‌زدایی

جاوید عباسی‌فلاح، آوازخوان و آوازپژوه، ضمن مقایسه‌ نخستین آوازهای ضبط‌شده در زمان قاجار با آثار معاصر، به بررسی نقش استادانی چون تاج اصفهانی، ادیب خوانساری، غلامحسین بنان و ایرج بر شیوه‌ آوازی گلپا پرداخت و تأکید کرد که گلپا با تأثیرپذیری از آنان، فرم ثابت آواز و ویژگی‌های خاص خود را داشت.

تعریف «آشنایی‌زدایی»

عباسی‌فلاح مفهوم «آشنایی‌زدایی» را که نخستین‌بار توسط فرمالیست‌های شوروی مطرح و سپس توسط دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی وارد ادبیات و موسیقی ایران شد، چنین تعریف کرد:

آشنایی‌زدایی شامل تمام شگردها و فنونی است که هنرمند از آن بهره می‌گیرد تا جهان اثر را به چشم و گوش مخاطب بیگانه نماید. هنرمند با تغییر در تمهیدات کهنه و تکراری، باعث برجسته شدن فرم و پدیدآمدن زبان ادبی و موسیقایی تازه می‌شود.

خلق فرم جدید و فراتر از ردیف‌خوانی

وی تصریح کرد که در آثار ضبط‌شده ۱۲۰ سال اخیر، خوانندگان بزرگی چون اقبال آذر، ظلی، قمر، طاهرزاده، ادیب خوانساری، بنان و شجریان، همگی یک وجه مشترک داشتند و آن، فرم ثابت آواز بود. اما در آثار استاد گلپا، آشنایی‌زدایی موج می‌زند و او فرم جدیدی از آواز را خلق کرد.

او با اشاره به نمونه‌هایی چون آوازهای «برگ سبز ۱۹۸» و «گل‌های جاویدان ۱۵۷»، اظهار داشت که گلپا از گوشه‌هایی آغاز می‌کند که پیش از آن سابقه نداشته است. به باور عباسی‌فلاح، گلپا به‌عنوان معمار آواز ایران، از دانش پیشینیان بهره برد و بنایی جدید ساخت. آوازهای او فراتر از ردیف‌خوانی است و حالت روایتگری دارد.

مردمی شدن آواز با گلپا و ایرج

این آوازپژوه در پایان سخنان خود نتیجه‌گیری کرد که گلپا و ایرج آواز را مردمی کردند و موجب شدند که آواز جایگاه واقعی خود را بیابد؛ در حالی که تا پیش از آنان، تنها دوستداران خاص موسیقی به آواز گوش می‌دادند.