تداوم چالش حق‌آبه هیرمند با کابل؛ دیپلماسی آب در بن‌بست عملی

ریشه‌های تاریخی و گستره چالش‌های آبی

مسئله حق‌آبه هیرمند سابقه‌ای طولانی دارد و توافق‌نامه تقسیم آب رود هیرمند میان ایران و افغانستان در تاریخ ۲۲ اسفند ۱۳۵۱ خورشیدی (۱۳ مارس ۱۹۷۳ میلادی) به امضا رسید. این پیمان یکی از مهم‌ترین توافقات منطقه‌ای در زمینه تقسیم منابع آب مشترک به شمار می‌رود.

ایران علاوه بر افغانستان، در زمینه دیپلماسی آب با کشورهای دیگری چون ترکیه، عراق، ترکمنستان و پاکستان نیز چالش‌هایی دارد که عمدتاً مربوط به رودخانه‌ها و منابع آبی مشترک است. با این حال، بیشترین تنش سیاسی و زیست‌محیطی متوجه دو پرونده اصلی است:

• رودخانه هیرمند در مرز افغانستان.
• پروژه‌های سدسازی ترکیه بر روی رودخانه‌های دجله و ارس.

رایزنی‌های دیپلماتیک و عدم تحقق تعهدات

با وجود ادامه رایزنی‌ها و تماس‌های منظم، چالش حق‌آبه هیرمند به دلیل بهانه‌تراشی و خلف وعده کابل حل‌وفصل نشده است. در همین راستا، وزیر امور خارجه ایران روز یکشنبه در تماس تلفنی با وزیر خارجه افغانستان، امیرخان متقی، بر ضرورت تعامل و همکاری برای تأمین حق‌آبه‌های ایران تأکید کرد. این گفتگوها همچنین شامل همکاری‌های دوجانبه و بررسی تنش‌های اخیر میان پاکستان و افغانستان بود.

در عین حال، سخنگوی دستگاه دیپلماسی کشور نسبت به هرگونه افزایش تنش در مرزهای شرقی ابراز حساسیت کرد و بر لزوم خویشتن‌داری طرفین تأکید نمود.

«ما نسبت به هرگونه افزایش تنش در مرزهای شرقی‌مان حساس هستیم؛ نه فقط به دلیل همسایگی، بلکه به این دلیل که همسایگان شرقی ما، پاکستان و افغانستان، دو کشور مسلمان و دارای رابطه بسیار دیرپای تاریخی، فرهنگی و دینی با ما هستند. هرگونه ناامنی در مرزهای شرقی ما، امنیت را در کل منطقه متاثر می‌کند.»

کمتر از یک ماه پیش نیز، سخنگوی وزارت خارجه ضمن ابراز نارضایتی از عملکرد افغانستان در زمینه حق‌آبه‌ها، اعلام کرد که سهم آبی استان‌های شرقی از رودخانه‌های هیرمند و هریرود در سال آبی گذشته تنها ۱۶ درصد محقق شده است. در سفر اخیر معاون حقوقی وزارت امور خارجه به افغانستان، مذاکراتی جدی در خصوص حق‌آبه‌ها صورت گرفت و تفاهم شد که کمیته‌های فنی مرتبط برای بررسی وضعیت و اجرای توافقات در مدت کوتاهی تشکیل جلسه دهند. با این حال، تا کنون تحول مهمی در عمل مشاهده نشده است.

وعده‌های شفاهی و بن‌بست عملی

در بهمن‌ماه ۱۴۰۳، وزیر خارجه ایران در سفر به افغانستان با مقامات طالبان درباره مسائل مهمی از جمله حق‌آبه هیرمند رایزنی کرد. وی در آن زمان رویکرد طرف مقابل را سازنده توصیف کرده بود:

وزیر خارجه در آن مقطع اعلام کرد: «هم رئیس‌الوزرا و هم سرپرست وزارت خارجه تأکید کردند که حق‌آبه ایران بر اساس معاهده هیرمند داده خواهد شد و حتی بالاتر از آن تعبیر بسیار زیبایی را که داشتند این بود که حتی اگر معاهده هم نبود وظیفه شرعی و انسانی ما حکم می‌کرد که آب را به ایران برسانیم.»

با وجود این وعده‌ها و تأیید «اصل قضیه» توسط مقامات کابل، مسائل فنی و پدیده خشکسالی به عنوان موانع اجرای کامل تعهدات مطرح شد. با این حال، از بهمن سال گذشته تا به امروز، تحول مهمی در خصوص تأمین حق‌آبه رخ نداده است.

تحلیل کارشناسان: آب، ابزار قدرت و بهانه‌های حقوقی

دیدگاه دکتر نوذر شفیعی: سرنوشت پرچالش توافق هیرمند

دکتر نوذر شفیعی، دانشیار دانشگاه تهران، در تحلیل وضعیت حق‌آبه تأکید می‌کند که آنچه نشان دهد توافق‌نامه شفیق-هویدا اجرایی شده باشد، وجود ندارد. وی بیان می‌دارد که خوش‌بینی‌های مقطعی در زمستان گذشته ناشی از تغییرات فصلی و آب مازاد سد بوده که به نام حق‌آبه به ایران عرضه شده است. به اعتقاد وی، طالبان نیز همانند دولت ۲۰ ساله اشرف غنی، نگرش منفی به این موضوع داشته و با توسل به بند «بارش نرمال» در قرارداد، از تعهدات خود شانه خالی می‌کنند.

الزامات موفقیت دیپلماسی آب (دکتر سمیه مروتی)

دکتر سمیه مروتی، پژوهشگر ارشد مسائل شبه‌قاره، پیشرفت دیپلماسی آب را در عمل با سه لایه چالش اساسی مواجه می‌داند:

1. فقدان مکانیسم‌های اجرایی: نبود سازوکارهای الزام‌آور و نظارت مستمر برای تضمین اجرای حق‌آبه.
2. پیچیدگی سیاسی داخلی افغانستان: وضعیت داخلی کابل و اولویت‌های حکومت سرپرست.
3. نقش آب به عنوان ابزار قدرت: استفاده طالبان از کنترل منابع آب برای تثبیت نفوذ داخلی و چانه‌زنی دیپلماتیک.

وی تأکید می‌کند که طالبان سختگیرانه‌تر از دولت جمهوری پیشین عمل می‌کنند، زیرا کنترل آب بخشی از راهبرد توسعه و امنیت ملی آنهاست. برای مدیریت این بحران، ایران نیازمند یک راهبرد چندسطحی است:

• تقویت دیپلماسی فعال و مشروط‌سازی: پیوند دادن همکاری یا عدم همکاری طالبان در موضوع آب به سایر حوزه‌های سیاسی و اقتصادی.
• فشار حقوقی و دیپلماتیک: استناد به معاهده ۱۳۴۷ هیرمند و اصول بین‌المللی حقوق آب‌های مشترک (استفاده منصفانه و ممنوعیت آسیب جدی).
• مدیریت فنی و داخلی منابع: بهینه‌سازی مصرف آب، مدیریت منابع زیرزمینی و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری در استان‌های شرقی.

در نهایت، موفقیت دیپلماسی آب مستلزم پایان دادن به سیاست مماشات و ترکیب دیپلماسی فعال، فشار حقوقی، و مدیریت داخلی منابع است تا بحران انسانی و زیست‌محیطی شرق ایران کاهش یابد.