شاهکار «هزاردستان» علی حاتمی؛ از بازنویسی ۸ باره تا ثبت در حافظه جهانی یونسکو

راز ماندگاری یک اثر تاریخی-فرهنگی

تولید مجموعه عظیم «هزاردستان» در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۶ به وقوع پیوست. مرور خاطرات عوامل این پروژه نشان می‌دهد که موفقیت آن اتفاقی نبوده و حاصل سال‌ها تلاش بی‌وقفه و وسواس هنری است. گفته می‌شود علی حاتمی، کارگردان فقید این اثر، فیلم‌نامه را بین ۸ تا ۱۰ بار بازنویسی کرد تا سرانجام به نسخه نهایی و مطلوب خود دست یابد.

اهمیت این سریال تا حدی است که در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسیده و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سریال‌های تاریخ تلویزیون ایران شناخته می‌شود. پس از درگذشت حاتمی، دو فیلم سینمایی با تدوین واروژ کریم‌مسیحی با نام‌های «کمیته مجازات» و «طهران روزگار نو» از دل این مجموعه به علاقه‌مندان عرضه شد. همچنین، تیتراژ اولیه «هزاردستان» یک پیش‌درآمد در آواز اصفهان، ساخته مرتضی نی‌داوود با تنظیم مرتضی حنانه برای ارکستر، است.

داستانی بر پایه واقعیت و تحولات تاریخی

از «جاده ابریشم» تا «هزاردستان»

طرح اولیه سریال در سال ۱۳۵۴ با عنوان «جاده ابریشم» به ذهن علی حاتمی رسید و قرار بود شخصیت‌هایی چون سیدحسن مدرس، میرزا کوچک خان و رضاشاه در آن حضور داشته باشند. اما این طرح دچار تغییرات اساسی شد و ماهیت کار دگرگون گشت. داستان نهایی سریال زندگی رضا خوشنویس را روایت می‌کند که بر اساس شخصیتی تاریخی به نام کریم دواتگر نوشته شده است.

ساختار روایی دو بخشی

فیلم از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

• بخش اول: داستان رضا تفنگچی در دوران احمدشاه و آغاز حکومت رضاشاه.
• بخش دوم: ماجرای زندگی رضا خوشنویس که همزمان با دوران پایانی حکومت رضاشاه و آغاز حکومت محمدرضا‌شاه است.

داستان از جایی آغاز می‌شود که رضا تفنگچی با بازی جمشید مشایخی در هیبت یک پیرمرد خوشنویس به همراه همسرش، قمربانو (شهلا میربختیار)، در مشهد زندگی آرامی دارند. این آرامش با ورود مفتش شش‌انگشتی (داود رشیدی) بر هم می‌خورد. دستگیری رضا به علتی نامعلوم و بازجویی‌های همراه با تهدید و شکنجه، محملی برای بازگشت به گذشته پرماجرای رضا خوشنویس می‌شود.

تأسیس شهرک سینمایی غزالی؛ میراث ماندگار

شاید یکی از ماندگارترین دستاوردهای مجموعه «هزاردستان»، ساخت شهرک سینمایی غزالی باشد. علی حاتمی درباره این سازه گفته بود: «ساخت این شهرک را در جوانی شروع کردم و وقتی کار تمام شد دیگر پیر بودم.»

این شهرک شامل بازسازی محله‌های اصلی و قدیمی تهران است. به‌طور خاص، ۳۰ هزار متر مربع از این فضا به خیابان لاله‌زار و میدان توپخانه اختصاص یافته است. ویژگی منحصر به فرد این ساختار، قابلیت جابه‌جا شدن نمای بیرونی ساختمان‌ها است که امکان تبدیل هر عمارت به بنایی دیگر را فراهم می‌سازد. همچنین نقل‌قول‌هایی وجود دارد که ۱۳ قسمت از این سریال حذف شده و در آرشیو سازمان صداوسیما بایگانی گشته است.

گردهمایی بزرگان سینما و تئاتر ایران

یکی از مهم‌ترین دلایل موفقیت «هزاردستان»، گرد هم آمدن جمعی از بهترین و برجسته‌ترین بازیگران تاریخ ایران در این پروژه است. در این مجموعه، ستارگان زیر به ایفای نقش پرداختند:

روایت بازیگران از پشتکار و وسواس علی حاتمی

بازیگران اصلی این مجموعه در طول سال‌ها، بارها به اهمیت و کیفیت بالای تولید «هزاردستان» و شخصیت حرفه‌ای علی حاتمی اشاره کرده‌اند:

زنده‌یاد عزت‌الله انتظامی: «هزاردستان سریال بااهمیتی است که زمان و کار زیادی صرف تولیدش شده است. بهترین بازیگران آن زمان در آن بازی می‌کردند؛ کارگردان بر کارش مسلط بود، فیلم‌بردار خوبی داشت و دیالوگ‌های زیبایی برای آن نوشته شده بود و همه‌چیز آن حساب شده بود و در زمان پخش باعث خلوت شدن خیابان‌ها می‌شد.»

مرحوم داود رشیدی: «علی حاتمی یک ویژگی داشت که هر شخصی آن را ندارد و آن هم پشتکاری بود کـه این کارگردان داشت. او دنبال همه کارها را می‌گرفت و محال بود که آن را نیمه‌کاره رها کند. او با همه ناملایمتی‌ها کـه با او در آن سال‌ها می‌شد، سریال عظیم هزاردستان را ساخت. سریالی که در زمان ساختش چندین بار مدیران سیما عوض شدند. یعنی این‌قدر عظیم بود.»

علی نصیریان: «یکی از خصوصیاتی که من از علی حاتمی دیدم این بود که حاتمی بسیار آدم صمیمی بود، خودش بود، بی‌ادا بود. علی حاتمی مهربان بود به‌خصوص در مورد کارش آدم بسیار مهربان و آرامی بود. او آثار تجسمی و اشیایی را که از قدیم در ایران بود بسیار دوست داشت و از آنها در صحنه‌های مختلفی که می‌خواست بسازد استفاده می‌کرد؛ از فضاها، از معماری حتی از آجر، اشیا، گلدان، گل و…. همه اینها را با یک نگاه و یک تعلق خاطر به ایران در آثارش استفاده می‌کرد.»