رکود بی‌سابقه در مسکن و ساختمان؛ نامساعدترین محیط کسب‌وکار در میان ۱۵ فعالیت اقتصادی

شاخص محیط کسب‌وکار: بدترین عملکرد در میان بخش‌های اقتصادی

بررسی‌های فصلی شاخص محیط کسب‌وکار که توسط اتاق ایران تهیه می‌شود، نشان می‌دهد که این مجموعه در تابستان امسال در بدترین وضعیت خود قرار داشته است. شاخص ملی محیط کسب‌وکار در این فصل ۶.۰۹ بوده است (شاخص ۱۰ بدترین و ۱ بهترین عملکرد را نشان می‌دهد). ارقام فعلی مشخص می‌کنند که بازارهای ساخت‌وساز و مسکن در مقایسه با سایر بخش‌های مولد اقتصاد ایران، با بیشترین موانع فعالیت روبه‌رو هستند.

آنچه عملکرد این دو بخش را در تابستان امسال تحت تأثیر قرار داد، دست‌کم در ۳ سال گذشته بی‌سابقه بوده است.

ریسک‌های اصلی و عوامل مخرب رکود

محیط کسب‌وکار شامل عواملی است که خارج از کنترل مدیر بنگاه بر عملکرد آن موثرند؛ از جمله ریسک‌های اقتصادی و غیراقتصادی که به تورم تولید، کمبود مواد اولیه و بوروکراسی مجوزها منجر می‌شوند. در تابستان ۱۴۰۴، دو عامل بیشترین اثر مخرب را بر این بخش‌ها داشته‌اند:

• بخش ساختمان: «تغییرات غیرقابل‌پیش‌بینی مصالح ساختمانی» با شاخص ۸.۷۳، که بدترین حالت از سال ۱۳۹۹ است و بیشترین فشار بازدارنده تولید را ایجاد کرده است.
• بخش املاک و مستغلات: «کمبود تقاضا» با شاخص ۸.۶۷، که بدترین وضعیت از سال ۱۳۹۷ تاکنون است.

کمبود تقاضا در بازار مسکن، ناشی از کاهش قدرت خرید و همچنین شرایط مرتبط با تنش‌های سیاسی بوده است که معاملات مسکن را تحت تأثیر قرار داده است.

تله رکود: تورم تولید و فقدان تقاضا

صنایع تولید مصالح ساختمانی، ساخت‌وساز و معاملات مسکن، به عنوان حلقه‌های زنجیره، در حال حاضر در «تله رکود» قرار دارند. این تله دارای دو عامل اصلی است: تورم تولید مواد اولیه و کمبود تقاضای مسکن.

تولیدکنندگان ۵ صنعت اصلی مصالح ساختمانی (گچ، فولاد، سیمان، آجر و لوله و پروفیل) اعلام کرده‌اند که رشد هزینه تولید طی نیمه اول امسال به دلیل عواملی چون نبود آب و برق، جهش نرخ ارز و رشد دستمزد کارگر ساده (با خروج اتباع) بین ۳۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. این افزایش هزینه (تورم مصالح) به تورم تولید مسکن منجر می‌شود، اما به دلیل نبود قدرت خرید و تقاضا، امکان فروش ساختمان سلب می‌شود. در نتیجه، کاهش حجم خرید مصالح توسط سازندگان، نبض تولید مصالح را نیز کاهش می‌دهد.

با توجه به افزایش احتمالی ناترازی انرژی در ماه‌های آتی و نبود چشم‌انداز روشن برای احیای قدرت خرید مسکن، بهبود «وضعیت نامساعد محیط کسب‌وکار» این بخش بعید به نظر می‌رسد.

«نه» صنایع به تهاتر مسکن؛ چالش نقدینگی

رکود در صنعت ساختمان منجر به کاهش ۲۰ درصدی تیراژ ساخت‌وساز (صدور پروانه‌های ساختمانی) در فصل بهار شده است. این رکود بر صنایع بالادست نیز اثر منفی گذاشته و سازندگان را با چالش تامین نقدینگی مواجه کرده است. در پی این وضعیت، پیشنهاد «تهاتر» محصول با آپارتمان از سوی سازندگان رو به افزایش است.

بخش قابل‌توجهی از صنایع تمایلی به تهاتر ندارند، چراکه رکودهای مستمر و متوالی، آنها را نیز با چالش تامین نقدینگی مواجه کرده است و در واقع فروش نقدی محصول برای تامین سرمایه‌درگردش برای آنها در اولویت قرار دارد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد افزایش ۳۰ تا ۱۰۰ درصدی هزینه تولید محصولات ساختمانی از ابتدای امسال تا نیمه آبان، ناشی از کاهش اجباری ظرفیت تولید به دلیل نبود انرژی، جهش نرخ ارز و رشد هزینه نیروی انسانی بوده است.

وضعیت صنایع کلیدی مصالح ساختمانی

فعالان صنایع مختلف در گفتگوهای خود، جزئیات بیشتری از وضعیت رکود و افزایش هزینه‌های تولید ارائه داده‌اند:

۱. صنعت گچ: کاهش تولید و فروش زیر قیمت

• اغلب واحدهای تولیدی به دلیل عدم کشش بازار، با ۴۰ درصد ظرفیت اسمی کار می‌کنند.
• هزینه تولید گچ از ابتدای سال تا میانه پاییز حدود ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.
• برخی تولیدکنندگان مجبور به «فروش زیر قیمت» برای حفظ سهم بازار هستند.

۲. مقاطع طویل فولادی: انباشت محصول و افت مشتری

• بازار مقاطع طویل فولادی با کاهش تا ۴۰ درصدی مشتری مواجه است.
• هزینه تولید مقاطع فولادی حدود ۳۰ درصد افزایش داشته است.
• انباشت محصول در انبارها مانع از رشد قیمت بیشتر از هزینه تولید شده است.

۳. صنعت سیمان: افزایش ۴۰ درصدی هزینه تولید

• تولید و فروش سیمان در ۶ ماه ابتدایی سال، ۱۰ درصد کاهش داشته است.
• متوسط رشد بهای تولید سیمان از ابتدای سال تا نیمه آبان، ۴۰ درصد بوده است.
• هزینه تامین سوخت برای صنایع سیمانی ۲ برابر و برق ۸۷ درصد گران‌تر شده است.

۴. لوله و پروفیل: زیاندهی و تعطیلی واحدها

• سال گذشته از ۱۷۵ واحد تولیدی، ۱۱۰ واحد زیانده و ۵۰ واحد فاقد سودآوری بودند.
• افزایش هزینه تولید در این صنعت بین ۴۵ تا ۷۰ درصد اعلام شده است.
• تنها حدود ۱۵ درصد از افت تولید این واحدها ناشی از رکود ساختمان بوده است.

۵. صنعت آجر: جهش ۱۰۰ درصدی هزینه تولید

• هزینه‌های تولید آجر از ابتدای امسال تاکنون حدود ۱۰۰ درصد افزایش داشته است.
• در سال ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲ حدود ۳۰ درصد از حجم تولید آجر کاسته شده است.