هشدار امنیتی و اقتصادی: تردد ۱۷ هزار کامیون از مرزها بدون بازرسی ایکس‌ری

شریان‌های حیاتی در معرض خطر: اهمیت بازرسی هوشمند

مرزها به عنوان شریان‌های حیاتی اقتصاد و امنیت ملی شناخته می‌شوند. عملکرد دقیق و سریع گمرکات و استفاده از فناوری‌های نوین مانند دستگاه‌های ایکس‌ری (آشکارساز)، نقشی مستقیم در جلوگیری از قاچاق، ارتقای امنیت مرزها و تسریع مبادلات تجاری ایفا می‌کند. با وجود بیش از پنج هزار کیلومتر مرز مشترک و قرارگیری ایران در شاهراه حیاتی غرب آسیا، حجم بالایی از تجارت با همسایگان از طریق حدود ۲۰ گمرک مرزی فعال صورت می‌گیرد که روزانه به طور میانگین ۱۳ هزار تریلی و کامیون از آن‌ها عبور می‌کنند.

ناظران عینی تأکید می‌کنند که زیرساخت‌های مناسب برای بازرسی این حجم از کامیون‌ها وجود ندارد و تعداد زیادی از ناوگان ورودی و خروجی بدون عبور از دستگاه‌های ایکس‌ری کامیونی وارد کشور می‌شوند. این نقیصه، پایانه‌های مرزی را به جای تسهیل‌کننده تجارت، به گلوگاه‌های اصلی کندی و نارضایتی در مسیر تجارت خارجی تبدیل کرده است.

تبعات امنیتی و اقتصادی فقدان بازرسی مدرن

نبود بازرسی دقیق، تبعات گسترده‌ای در دو حوزه امنیت و اقتصاد ملی به دنبال دارد:

تهدیدات امنیتی مرزی

ناامنی‌های موجود در کشورهای همسایه و تلاش دشمنان منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای برای ایجاد ناامنی در ایران، نگرانی کارشناسان را دوچندان کرده است. عدم بازرسی دقیق، این امکان را فراهم می‌آورد که تجهیزات و سلاح‌های مورد نیاز برای اقدامات خرابکارانه در پوشش کالاهای تجاری وارد کشور شوند؛ موضوعی که ردپای آن در برخی ناآرامی‌های داخلی و تجاوزات خارجی مشاهده شده است.

افزایش هزینه‌ها و زمان ترانزیت

یکی دیگر از مشکلات ناشی از کمبود دستگاه ایکس‌ری، بالا رفتن هزینه‌ها و زمان تجارت به دلیل ایجاد صف‌های طولانی و روندهای غیر استاندارد بازرسی کالا است. این مسئله به موقعیت ترانزیتی ایران لطمه می‌زند؛ چرا که سرعت، عاملی حیاتی در ترانزیت بین‌المللی محسوب می‌شود.

واکنش نهادهای حاکمیتی و تعهدات قانونی

بروز این مشکلات، نمایندگان مجلس و رئیس جمهور را وادار به ورود به مسئله گمرکات کرده است. در همین راستا، علی خضریان، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی، از ثبت سؤال از وزیر امور اقتصادی و دارایی درباره عملکرد گمرک خبر داد.

«تعمیر نشدن دستگاه‌های آشکارساز، ورود کالا از مرزهای رسمی بدون بازرسی فنی و عدم اجرای قراردادهای مربوط به ساخت و نصب تجهیزات آشکارساز، از جمله مواردی است که نیاز به پاسخ‌گویی فوری دارد. این موضوع نه تنها مطالبه مجلس، بلکه مصوبه شورای عالی امنیت ملی است و کوتاهی در اجرای آن، تبعات امنیتی برای کشور در پی خواهد داشت.»

در پی دستور رئیس جمهور مبنی بر نوسازی گمرکات، وزیر اقتصاد نیز این مهم را اولویت نخست وزارتخانه دانست و اعلام کرد که اقدامات گسترده‌ای در محورهای نوسازی تجهیزات ایکس‌ری، هوشمندسازی فرآیندها و ایجاد گمرکات مشترک با کشورهای همسایه آغاز خواهد شد.

تعهدات قانونی برای تجهیز گمرکات

قوانین کشور بر لزوم تجهیز مبادی ورودی و خروجی تأکید دارند:

• بند (ب) ماده ۶ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز: وزارتخانه‌های امور اقتصاد و دارایی و راه و شهرسازی موظف به تجهیز مبادی به امکانات فنی مناسب جهت افزایش دقت در بازرسی و کاهش توقف‌ها هستند.
• ماده ۱۱ و بند (ط) ماده ۳ قانون امور گمرکی: گمرک ایران موظف به استفاده از فناوری‌ها و تجهیزات نوین بازرسی است.

برنامه‌های تجهیز و وضعیت تولید داخلی

بر اساس مصوبات دولت، تشریفات گمرکی در ۱۵ گمرک اصلی کشور متمرکز خواهد شد و تا پایان برنامه هفتم توسعه، ۲۰ دستگاه ایکس‌ری هوشمند پرسرعت برای تجهیز گمرکات خریداری می‌شود:

• ۱۰ دستگاه از محل منابع خارجی.
• ۱۰ دستگاه از تولید داخل.

با این حال، آمارها نشان می‌دهند که پیشرفت در حوزه تولید داخلی ایکس‌ری‌های کانتینری با سرعتی آهسته همراه است و علاوه بر تیراژ پایین، با مشکلاتی نظیر کیفیت و فاصله گرفتن از دانش روز جهانی روبه‌رو است.

آمار موجودی اسکنرها

فرود عسگری، رئیس کل سابق گمرک، پیش‌تر در خصوص وضعیت تجهیزات اظهار داشته بود که استفاده از تکنولوژی به‌روز و دستگاه‌های ایکس‌ری، توقف کالاها را به حداقل می‌رساند. وضعیت کنونی دستگاه‌های اسکنر (ایکس‌ری) به شرح زیر است:

• تعداد کل اسکنرهای موجود: ۳۲ دستگاه
• اسکنرهای دولتی: ۱۴ دستگاه
• اسکنرهای بخش خصوصی: ۱۲ دستگاه
• اسکنرهای در دست تعمیر: ۵ دستگاه

همچنین، قرارداد ۱۲ اسکنر دیگر منعقد شده است که زمین هشت دستگاه تحویل داده شده و اختلافاتی در مورد چهار دستگاه دیگر در دست بررسی است.

نتیجه‌گیری

با وجود حجم گسترده مبادلات در مرزهای کشور، هنوز برخی گمرکات فاقد دستگاه آشکارساز هستند و تعداد محدود تجهیزات موجود نیز پاسخ‌گوی حجم بالای تردد نیست. با توجه به تأکیدات قانونی و مشکلات امنیتی و تجاری موجود، ضروری است وزارت اقتصاد و گمرک جمهوری اسلامی ایران هرچه سریع‌تر و با جدیت به وظایف قانونی خود مبنی بر تجهیز و نوسازی گمرک‌های مرزی عمل نمایند.