خبر کامل
تشدید جنگ آب در جنوب آسیا؛ سدسازی، تغییر اقلیم و بی‌اعتمادی سیاسی
تشدید جنگ آب در جنوب آسیا؛ سدسازی، تغییر اقلیم و بی‌اعتمادی سیاسی
تغییرات اقلیمی، رقابت بر سر منابع آبی را در جنوب آسیا به مرحله‌ای خطرناک سوق داده است. ساخت سدهای عظیم، نوسانات آب‌وهوایی و بی‌اعتمادی عمیق سیاسی میان همسایگان، تنش‌های مرزی بر سر رودخانه‌های بزرگ منطقه را به شدت افزایش داده است. این شرایط ناپایدار، زندگی حدود ۲ میلیارد نفر از جمعیت منطقه را مستقیماً تحت تأثیر قرار داده است و نیازمند همکاری‌های فوری دیپلماتیک است.
جدیدترین سایه اختلاف‌ها بر سر رودخانه‌ها
در ماه‌های اخیر، چندین تنش آبی جدی در منطقه جنوب آسیا به ثبت رسیده که نشان‌دهنده حساسیت بالای تصمیمات سیاسی در حوزه آب است:
- افغانستان و پاکستان: اواخر اکتبر، اعلام برنامه دولت افغانستان برای احداث سد بر روی رود کابل، خشم شدید پاکستان را برانگیخت. این موضوع تنها چند هفته پس از درگیری‌های پیشین میان دو کشور رخ داد.
- بنگلادش و هند: هزاران نفر از مردم بنگلادش در اعتراض به نفوذ هند بر جریان رود تستا (شاخه‌ای از براهماپوترا/جمونا) تظاهرات کردند.
- هند و پاکستان: پیمان آب سند که از سال ۱۹۶۰ برقرار بود، پس از یک حمله تروریستی در کشمیر در آوریل، توسط هند به حالت تعلیق درآمد و هنوز احیا نشده است.
- هند و چین: مقامات هندی به شدت نسبت به سد جدید چین بر رود براهماپوترا (یارلُنگ تسانگپو در تبت) ابراز نگرانی کرده‌اند. این سد تنها ۳۰ کیلومتر با مرز هند فاصله دارد و با هزینه پیش‌بینی‌شده ۱۶۷ میلیارد دلار، در صورت تکمیل، بزرگ‌ترین سد جهان خواهد بود و تأثیرات گسترده‌ای بر کشورهای پایین‌دست و تنوع زیستی منطقه خواهد گذاشت.
ریشه‌های عمیق تنش‌های منطقه‌ای
رودخانه‌های اصلی جنوب آسیا، شامل ایندوس (سِند)، گَنگ و براهماپوترا، همگی از یخچال‌های طبیعی هیمالیا سرچشمه می‌گیرند. مدیریت و تقسیم این منابع حیاتی در منطقه‌ای که با بی‌اعتمادی‌های عمیق سیاسی و تاریخی میان همسایگان همراه است، فرآیندی دشوار و پرچالش است.
نزاع دیرینه هند و پاکستان بر سر کشمیر، اختلافات مرزی میان هند و چین، و نگرانی‌های نپال و بنگلادش از گسترش نفوذ دو قدرت بزرگ منطقه (هند و چین)، باعث شده است که آب در مواردی به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی تبدیل شود.
بر اساس داده‌های مؤسسه پاسیفیک در کالیفرنیای آمریکا، در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ میلادی، ۱۹۱ مورد مناقشه مرتبط با منابع آبی در جنوب آسیا به ثبت رسیده است. به این ترتیب، پس از خاورمیانه، هیچ منطقه‌ای در جهان به اندازه جنوب آسیا درگیر اختلافات آبی نیست.
سدسازی؛ ابزاری برای تثبیت قدرت
سدسازی علاوه بر تولید انرژی، به گفته «هاری گودارا» از دانشگاه جیندال هند، به ابزاری برای تقویت نفوذ، تثبیت ادعاهای ارضی و فشار بر همسایگان تبدیل شده است:
- چین با ساخت سد در تبت، نفوذ خود را بر منطقه افزایش می‌دهد.
- پاکستان با حمایت چین، در بخش‌های تحت کنترل خود در کشمیر سد می‌سازد تا ادعای خود را تثبیت کرده و هند را تحت فشار قرار دهد.
- در واکنش به سد جدید چین بر رود براهماپوترا، هند نیز برنامه ساخت یک ابرسد در پایین‌دست همان رود را اعلام کرده است.
همچنین، مردم بنگلادش شکایت دارند که هند بدون اطلاع قبلی، حجم زیادی آب را از سدهای خود آزاد می‌کند که موجب خرابی و سیل در مناطق پایین‌دست می‌شود.
کمبود آب و تقاضای فزاینده برای برق‌آبی
جنوب آسیا یکی از مناطقی در جهان است که با کمبود منابع آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند و پژوهش‌های دانشگاه لودونگ چین نشان می‌دهد که در مناطق دچار کمبود آب، احتمال بروز مناقشات به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.
در کنار این کمبود، رشد سریع شهرنشینی و توسعه مراکز، تقاضا برای برق پایدار و مطمئن را به شدت افزایش داده است. در این شرایط، برق‌آبی گزینه‌ای جذاب برای تولید انرژی به شمار می‌رود، زیرا برخلاف انرژی‌های خورشیدی و بادی، دچار نوسان و وقفه نمی‌شود.
برنامه‌های توسعه برق‌آبی در منطقه:
| کشور | وضعیت کنونی | برنامه‌های توسعه |
|---|---|---|
| پاکستان | حدود یک‌پنجم برق مصرفی از برق‌آبی | برنامه‌ریزی برای افزایش سهم برق‌آبی |
| هند | ۴۲ گیگاوات ظرفیت تولید برق‌آبی | افزایش بیش از ۵۰ درصدی ظرفیت تا سال ۲۰۳۲ و احتمال احداث تا ۲۰۰ سد جدید |
| نپال | تولید بیشتر از مصرف داخلی | صادرات مازاد برق به هند و بنگلادش از طریق شبکه برق هند |
ضرورت دیپلماسی در مواجهه با چالش‌های اقلیمی
یکی از مهم‌ترین عوامل بروز بحران‌های آبی، ساخت سدها بدون وجود توافق‌نامه‌های مشترک است. سدها جریان طبیعی رودخانه‌ها را تغییر داده، زیستگاه‌های طبیعی را تخریب می‌کنند و باعث جابه‌جایی مردم می‌شوند. این آسیب‌ها در منطقه آسیب‌پذیر هیمالیا شدیدتر و پرهزینه‌تر هستند، به طوری که طرح هند برای احداث ابرسد جدید با اعتراضات گسترده مردمی مواجه شده است.
ذوب سریع‌تر یخچال‌ها، فشار بر دیپلماسی آبی را دوچندان کرده است، زیرا این روند جریان رودخانه‌ها را نامنظم‌تر و زمین را ناپایدار می‌کند، خطر وقوع سیل را افزایش می‌دهد و حتی ساخت سد و سکونت در برخی مناطق را مخاطره‌آمیز می‌سازد. در چنین شرایطی، تقویت و به‌روزرسانی توافقات آبی برای مدیریت جریان رودها و کاهش تنش‌های منطقه‌ای حیاتی است.
کورسوی امید
با وجود تعلیق پیمان آب سند، خبرهای مثبتی نیز وجود دارد؛ از جمله اینکه هند همچنان به پاکستان در زمینه پیش‌بینی سیلاب کمک می‌کند. طبق پژوهش آرون وُلف، در ۱۰۰ سال گذشته هیچ جنگی به طور مستقیم بر سر آب در منطقه رخ نداده است. با این حال، مدیریت آب همچنان مجموعه‌ای از توافقات دوجانبه است که به کشورها اجازه می‌دهد تا رودخانه‌ها را به جای یک اکوسیستم مشترک، ابزاری برای چانه‌زنی ببینند. بنابراین، همکاری نزدیک‌تر راه مطمئن‌تری برای حفظ جریان رودها و جلوگیری از درگیری‌های بزرگ در منطقه است.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
