تهدید فرونشست کاخ گلستان؛ گودبرداری ۲۰ متری «خان عالی» در حریم میراث جهانی

میراث جهانی در قلب تهران

کاخ گلستان، با بیش از ۴۰۰ سال قدمت، نه تنها نمادی از شکوه معماری دوره قاجار و یکی از مهم‌ترین آثار فرهنگی ایران است، بلکه به عنوان یک مجموعه جهانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این مجموعه در قلب تهران قرار دارد؛ شهری که بافت اطراف آن، شامل بازار ناصرخسرو و خیابان‌های تاریخی، جزو بافت‌های متراکم و چندلایه محسوب می‌شود و شبکه‌ای از قنوات قدیمی آب‌های زیرسطحی را در خود جای داده است.

این بستر حساس تاریخی، اکنون در معرض تهدیدهای مدرن قرار گرفته است. کارشناسان میراث فرهنگی و شهرسازی هشدار می‌دهند که تغییر فشار خاک، گودبرداری‌های عمیق و تغییر مسیر جریان آب‌های زیرسطحی، پتانسیل ایجاد آسیب‌های جدی از جمله موارد زیر را دارند:

• نشست ناگهانی زمین
• ایجاد ترک‌های جدی در دیوارهای خشتی و آجری
• فرسایش پی سازه‌های تاریخی

این خطرات تنها به ساختمان جدید محدود نمی‌شوند، بلکه بافت تاریخی اطراف و ارزش جهانی کاخ گلستان را نیز به طور مستقیم تهدید می‌کنند.

«خان عالی»؛ تهدید در حریم درجه یک

پروژه‌ای که ابتدا با نام «مروی سنتر» شناخته می‌شد و اکنون با عنوان «خان عالی» در حال پیشرفت است، به یکی از جدی‌ترین چالش‌های حفاظتی این مجموعه جهانی تبدیل شده است. این پروژه در فاصله کمتر از ۵۰ متر تا شمس‌العماره و در حریم قنات مهرگرد قرار دارد.

عمق بحرانی و خطر فرونشست

مجوز احداث چهار طبقه زیرزمین با عمق حدود ۱۷ متر برای این پروژه صادر شده است. با احتساب فونداسیون، عمق گودبرداری به حدود ۲۰ متر می‌رسد؛ عمقی که کارشناسان آن را برای خاک نرم و اشباع منطقه بسیار خطرناک می‌دانند. علاوه بر این، مطالعات مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و سازمان پیشگیری و مدیریت بحران تهران در سال ۱۴۰۳، این محدوده را به عنوان پهنه بسیار پرخطر در برابر فرونشست زمین معرفی کرده‌اند.

با وجود این هشدارها، عملیات گودبرداری همچنان ادامه دارد و هنوز مطالعات جامع زمین‌شناسی و مسیر جریان آب‌های زیرسطحی تکمیل نشده است.

هشدار متخصصان برنامه‌ریزی شهری

وحید شهاب، فعال و متخصص برنامه‌ریزی شهری و بافت‌های تاریخی، تأکید می‌کند که نزدیکی پروژه به شمس‌العماره و مسیر قنات مهرگرد، همراه با عمق بالای گودبرداری و فشار وارده به خاک، ترکیبی است که می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به بار آورد.

فاصله بسیار نزدیک پروژه تا شمس‌العماره و مسیر قنات مهرگرد، همراه با عمق گودبرداری و فشار وارده به خاک، ترکیبی است که می‌تواند باعث آسیب‌های جبران‌ناپذیر شود. بدون مطالعات ژئوتکنیکی و هیدروژئولوژیکی، این پروژه تهدیدی مستقیم برای میراث جهانی تهران است.

درس‌هایی از تاریخ: تجربه‌های داخلی و بین‌المللی

تجربه‌های تاریخی در شهرهای دیگر ایران، اهمیت توجه به مطالعات زمین‌شناسی را در پروژه‌های ساختمانی نزدیک به بافت‌های تاریخی نشان می‌دهد. کاهش آب‌های زیرسطحی و فرونشست‌های ناشی از گودبرداری در بناهایی چون نقش‌جهان، مسجد امام و کاخ عالی‌قاپو در اصفهان، نمونه‌های داخلی این بی‌توجهی هستند که اثرات جبران‌ناپذیری بر ابنیه تاریخی گذاشته‌اند.

همچنین، نمونه‌های مشابه در سطح جهانی، از جمله شهرهای تاریخی ایتالیا و اسپانیا، ثابت کرده‌اند که ساخت‌وساز در نزدیکی بافت تاریخی بدون مطالعه فنی می‌تواند منجر به نشست‌های ناگهانی و آسیب‌های بلندمدت به سازه‌های میراثی شود. این تجربیات بین‌المللی، هشداری جدی برای تهران و پروژه «خان عالی» است.

درخواست اقدام فوری: توقف موقت تا تکمیل مطالعات

کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی از وزیران میراث فرهنگی و راه و شهرسازی خواسته‌اند که پیش از ادامه گودبرداری، دستور توقف موقت پروژه را صادر کنند و مطالعات فنی، کارکردی و میراثی این ساخت و ساز در حریم درجه یک مجموعه ثبت جهانی کاخ گلستان تکمیل شود. آنها معتقدند تنها با رعایت این پیش‌شرط‌ها می‌توان از آسیب‌های احتمالی جلوگیری کرد و ارزش جهانی کاخ گلستان را حفظ نمود.

وحید شهاب در پایان تأکید می‌کند: حفظ کاخ گلستان تنها یک ضرورت ملی نیست، بلکه مسئولیتی جهانی است و نباید اجازه داد توسعه غیرمسئولانه، میراث تاریخی و جهانی شده شهر تهران را تهدید کند. توقف موقت پروژه، انجام مطالعات تخصصی و رعایت استانداردهای بین‌المللی، تنها راه حفظ این میراث جهانی ۴۰۰ ساله پایتخت است.