گزارش آنکتاد ۲۰۲۵: ایران در رتبه ۱۶ ناوگان جهانی؛ اهمیت حیاتی تنگه هرمز و افزایش ۵۵ درصدی نرخ کرایه

تازه‌ترین گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) در خصوص حمل‌ونقل دریایی سال ۲۰۲۵، جایگاه جمهوری اسلامی ایران و نقش حیاتی تنگه هرمز در شبکه تجارت جهانی را برجسته کرده است. تحلیل این گزارش نشان می‌دهد که اگرچه سهم ایران از ناوگان جهانی مشخص است، اما اهمیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز فراتر از ارقام صرف بوده و هرگونه اختلال در آن می‌تواند پیامدهای اقتصادی و لجستیکی جدی در سطح منطقه و جهان داشته باشد.

جایگاه ایران در ناوگان جهانی بر اساس گزارش آنکتاد

داده‌های گزارش آنکتاد در ژانویه ۲۰۲۵، وضعیت ناوگان ایران را از دو منظر «ثبت پرچم» و «مالکیت واقعی» بررسی کرده است که تفاوت معناداری میان این دو شاخص وجود دارد.

۱. وضعیت ثبت پرچم

طبق جدول «پرچم‌های اصلی ثبت کشتی»، جمهوری اسلامی ایران در جایگاه شانزدهم جهان قرار گرفته است. این آمار نشان‌دهنده ابعاد ناوگان تحت پرچم ملی است:

• تعداد کشتی‌های ثبت‌شده: ۱,۰۲۱ فروند (معادل ۰٫۹ درصد از کل کشتی‌های جهان).
• مجموع تناژ مرده (DWT): ۲۱,۰۷۹,۸۰۰ تن.
• اندازه متوسط هر کشتی: ۲۰,۶۴۶٫۲ تن تناژ مرده.
• رشد تناژ (۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵): منفی ۰٫۲ درصد.

۲. وضعیت مالکیت ناوگان

جدول مالکیت ناوگان جهانی تصویر متفاوتی از عمق مالکیت ملی ارائه می‌دهد. این آمار شامل کشتی‌هایی است که مالکان ایرانی دارند، صرف نظر از پرچمی که حمل می‌کنند:

• مجموع کشتی‌های متعلق به مالکان ایرانی: ۲۵۴ فروند.
• تعداد کشتی‌ها تحت پرچم ملی: ۲۴۲ فروند.
• تعداد کشتی‌ها تحت پرچم خارجی: ۱۱ فروند.

ظرفیت ناوگان متعلق به مالکان ایرانی نیز به شرح زیر است:

سهم کلی ایران از کل ظرفیت ناوگان جهانی بر اساس مالکیت، ۰٫۸٪ گزارش شده است. این تفاوت قابل توجه میان ثبت پرچم (۱,۰۲۱ کشتی) و مالکیت واقعی (۲۵۴ کشتی) از نظر حقوقی، عملیاتی و اقتصادی دارای اهمیت است.

نقش حیاتی تنگه هرمز در تجارت جهانی

تنگه هرمز به عنوان نقطه اتصال سه قاره و شریان حیاتی اقتصاد جهانی، نقشی فراتر از یک مسیر عبور ایفا می‌کند. آمارها بر اهمیت این گذرگاه در بازارهای انرژی و تجارت کانتینری صحه می‌گذارند:

اهمیت هرمز در بازار انرژی و تجارت کالا

• نفت خام: روزانه حدود ۱۴,۵۰۰,۰۰۰ بشکه نفت خام از این تنگه عبور می‌کند که تقریباً ۳۴ درصد از کل صادرات نفت دریایی جهان را شامل می‌شود.
• گاز مایع: هرمز تسهیل‌کننده ۲۰ تا ۳۰ درصد از صادرات گاز مایع (LNG) جهان است.
• حجم کلی تجارت: این گذرگاه حدود ۱۱ درصد از حجم تجارت دریایی جهان بر حسب تناژ را منتقل می‌کند.
• تردد کشتی: تا اواسط ژوئن ۲۰۲۵، هرمز به‌طور متوسط روزانه ۱۴۴ عبور کشتی را ثبت کرده که ۳۷ درصد آنها نفتکش بوده‌اند.

بسته‌شدن احتمالی این گذرگاه به‌معنای توقفِ حدود ۳,۵۱۲ عبور کشتی در ماه یا بیش از ۴۲,۴۰۰ عبور در سال خواهد بود. بنابراین هر اخلالی، به‌ویژه در بازارهای نفت و گاز، پیامدهای سریع و جدی خواهد داشت.

اثرات ژئوپلیتیکی بر تجارت کانتینری

اگرچه سهم مستقیم تنگه هرمز از تجارت کانتینری جهانی حدود ۳ درصد است، اما اهمیت «شبکه‌ای» آن بسیار بالاست. وجود بنادر بزرگ ترانشیپمنت مانند جبل‌علی و خلیفه در نزدیکی آن، که بیش از ۳۰ میلیون تی‌ئی‌یو ترافیک کانتینری منطقه‌ای را مدیریت می‌کنند، این اهمیت را دوچندان می‌کند.

هرگونه اختلال پایدار در هرمز می‌تواند موجب تغییر مسیر فیدرها به سمت بنادر جنوب آسیا، ازدحام، افزایش نرخ کرایه و طولانی‌شدن زمان حمل شود. به عنوان مثال، نرخ‌های نقطه‌ای از شانگهای به جبل‌علی در بازه ماه مه تا ژوئن ۲۰۲۵ به‌طور متوسط ۵۵ درصد افزایش یافته است.

ضرورت استفاده از هوش مصنوعی و داده‌محوری

در عصر حاضر، قدرت دریایی تنها به اندازه ناوگان وابسته نیست، بلکه به میزان تسلط بر داده و توان تحلیل هوشمند آن بستگی دارد. متخصصان بر این باورند که ایران باید از ظرفیت فناوری‌های نوین برای مدیریت این گلوگاه جهانی استفاده کند.

پیشنهاد راهبردی برای آینده حمل‌ونقل دریایی

برای کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی و جلوگیری از افزایش ناگهانی هزینه‌های بیمه و حمل، پیشنهاد شده است که ایران زیرساخت‌های داده‌محور زیر را ایجاد کند:

• مرکز ملی تحلیل داده‌های دریایی: برای گردآوری و تحلیل یکپارچه اطلاعات تردد کشتی‌ها، عملکرد بنادر، نرخ کرایه و تحولات امنیتی.
• سامانه هوشمند پیش‌بینی ریسک: با بهره‌گیری از الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای ارزیابی احتمال بروز اختلال، تحلیل الگوهای تردد و تعیین مسیرهای جایگزین و بهینه در زمان واقعی.

ایجاد چنین سامانه‌هایی به ایران کمک می‌کند تا در صورت بروز بحران‌های منطقه‌ای، جریان تجارت را مدیریت کرده و به بازیگری فعال و اثرگذار در مدیریت امنیت دریایی جهان تبدیل شود.