انتقاد شدید از «جنگل سامانه‌ها» در دولت؛ باید شیر فلکه تولید سامانه‌های تکراری بسته شود

ریشه ناکامی دولت هوشمند: انبوهی از بانک‌های اطلاعاتی فلج‌کننده

علاءالدین رفیع‌زاده، معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان اداری و استخدامی کشور، در افتتاحیه نهمین همایش تخصصی معماری سازمانی، با اشاره به تکرار شعار دولت هوشمند در دولت‌های مختلف، میزان موفقیت آن را نیازمند ارزیابی دقیق دانست.

وی علت اصلی عدم تحقق دولت هوشمند را در «نداشتن نگرش سیستمی» و کم‌توجهی به فلسفه وجودی و مأموریت‌های واقعی دستگاه‌های اجرایی جست‌وجو کرد. به گفته او، رویکرد سه دهه گذشته این بوده که پیش از طراحی منطقی فرایندها، مستقیماً سراغ توسعه نرم‌افزار و خرید سخت‌افزار رفته‌ایم.

معاون رئیس جمهور تصریح کرد: «همین نگاه باعث شده که امروز با انبوهی از بانک‌های اطلاعاتی مواجه شویم که نظام اداری را فلج کرده‌اند.»

رفیع‌زاده تأکید کرد که این رویکرد منجر به مشکلات جدی در داده‌ها شده است:

• تولید موازی داده‌ها.
• ناقص بودن داده‌ها به دلیل نبود دسترسی.
• عدم برقراری ارتباط به دلیل ناهمخوانی سخت‌افزارها و مشکلات فنی.

او با اشاره به اینکه در برخی وزارتخانه‌ها بیش از ۵۰ تا ۶۰ پایگاه داده فعال است، افزود که هنگام ارائه خدمات الکترونیک، این داده‌ها نه قابل استفاده‌اند و نه به‌درستی به هم متصل می‌شوند. کد پستی نمونه‌ای از این ناهماهنگی‌ها عنوان شد.

ضرورت بستن شیر فلکه تولید سامانه‌های تکراری

رئیس سازمان اداری و استخدامی کشور، ریشه این معضلات را در بی‌توجهی به معماری سازمانی دانست و پنج راهکار کلیدی برای حل مشکلات موجود ارائه کرد:

1. بستن شیر فلکه تولید سامانه‌های زاید و تکراری.
2. تعیین استانداردهای واحد برای مراجع مختلف معماری سازمان.
3. سامان‌دهی و ادغام دستگاه‌های موازی طبق ماده ۱۰۵ قانون برنامه هفتم توسعه و حذف نهادهای غیرضرور. (دولت پیگیری جدی این مسئله را در دستور کار دارد.)
4. طراحی زیرساخت‌ها و سامانه‌های جدید بر پایه فلسفه وجودی دستگاه‌ها و با نگاه سیستمی، نه جزیره‌ای.

تدوین نقشه راه دولت هوشمند با همکاری سه نهاد

رفیع‌زاده از توافق بر سر یکپارچگی و هم‌راستایی دستگاه‌ها در جلسات مشترک اخیر با وزیر ارتباطات و رئیس سازمان برنامه و بودجه خبر داد و نتیجه این همکاری را «سند نقشه راه دولت هوشمند» عنوان کرد. این سند با امضای سه نهاد پایه‌گذار (سازمان اداری و استخدامی، وزارت ارتباطات و سازمان برنامه و بودجه) ابلاغ شده است.

این سند جامع، چگونگی تعیین تکلیف معماری سازمانی، مسئولیت دستگاه‌های اجرایی، نقش سه دستگاه راهبر، جایگاه شرکت‌های دانش‌بنیان و خصوصی و نحوه تربیت نیروی انسانی حرفه‌ای را مشخص کرده است. او ابراز امیدواری کرد که عملیاتی شدن ۷۰ تا ۸۰ درصد این سند، گام بزرگی در تحقق دولت هوشمند باشد.

«جنگل سامانه‌ها» و مقاومت در برابر یکپارچگی

محمدمحسن صدر، معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران، نیز در این همایش، با انتقاد از «سیل سامانه‌های موازی» در دستگاه‌های اجرایی، تأکید کرد که عطش برخی نهادها برای ساخت سامانه‌های تازه، نه‌تنها مشکلی را حل نکرده، بلکه موجب پیچیدگی و اتلاف منابع ملی شده است.

او یادآور شد که طبق ماده ۱۰۷ قانون برنامه هفتم، هیچ سامانه‌ای نباید بدون مجوز وزارت ارتباطات ایجاد شود، اما «عطش دستگاه‌ها برای ایجاد سامانه‌های جدید، خود به معضل تازه‌ای تبدیل شده است.»

صدر ضمن اشاره به ابلاغ اخیر زیست‌بوم‌های دیجیتال دولت، مهم‌ترین ابزار تحقق حکمرانی مبتنی بر داده را «شکستن مقاومت ذی‌نفعان» دانست. او گفت:

«به جای تسهیل خدمات، مردم را با جنگلی از سامانه‌ها مواجه کرده‌ایم. هر دستگاه سامانه خودش را دارد، هر کاربر باید بارها داده تکراری وارد کند. منابع هنگفتی هدر می‌رود و به جای کاهش زحمت، مردم را بیشتر درگیر کرده‌ایم.»

هدررفت ۶۰ میلیارد دلاری در تجارت فرامرزی

رئیس سازمان فناوری اطلاعات، حوزه تجارت فرامرزی را یکی از مصادیق مهم ناکارآمدی سامانه‌های مجزا دانست. در حال حاضر، یک فعال اقتصادی باید فرآیندهای ثبت سفارش، تأمین ارز، گمرک و بنادر را در چندین سامانه مجزا پیگیری کند. این در حالی است که:

صدر هشدار داد که این تأخیر ۳۸ روزه، معادل ۶۰ میلیارد دلار تأخیر و قفل شدن منابع کشور است. او نبود دستگاه ناظر مرکزی و مشخص نبودن مهلت پاسخگویی را از مشکلات اصلی این حوزه برشمرد و بر لزوم تعریف فرآیندهای عمومی (Public Processes) در قالب زیست‌بوم‌ها تأکید کرد.

هدف‌گذاری ایران برای قرار گرفتن در ۲۰ کشور برتر

معاون وزیر ارتباطات به شاخص‌های جهانی دولت الکترونیک اشاره کرد و اظهار داشت که در آغاز برنامه هفتم، رتبه جهانی ایران ۱۰۱ بوده و هدف‌گذاری اولیه، رسیدن به رتبه ۷۵ است. با این حال، تأکید رئیس‌جمهور بر قرار گرفتن ایران جزو ۲۰ کشور برتر جهان است.

او با بیان اینکه ایران در شاخص زیرساخت وضعیت مناسبی دارد، تصریح کرد که در کیفیت سرویس‌ها و فرآیندهای الکترونیکی عقب هستیم. وی برای رسیدن به هدف ۲۰ کشور برتر، دستیابی به شاخص خدمات الکترونیک ۸ را ضروری دانست (شاخص فعلی حدود ۰.۳ است).

صدر، سامانه پنجره واحد زمین را نمونه‌ای موفق از معماری مناسب برشمرد که توانسته است متوسط زمان صدور مجوزهای مرتبط با زمین را از حدود ۹۰ روز به ۲۲ روز کاهش دهد و هدف نهایی، رسیدن به کمتر از ۱۰ روز است.

در پایان، صدر اعلام کرد که وزارت ارتباطات با همکاری ۶ تا ۷ دانشگاه، در حال طراحی اکوسیستم جدید دولت دیجیتال است و فاز نخست این پروژه شامل شناسایی ذی‌نفعان و تعریف فرآیندهای عمومی، تا دو هفته آینده تکمیل خواهد شد.