آفریقا، قلب جدید ژئواکونومی جهان؛ فرصت‌های ایران در نظم چندقطبی

نقش محوری آفریقا در گروه بیست (G20)

گروه بیست که در سال ۱۹۹۹ پس از بحران مالی آسیا تأسیس شد، در ابتدا نهادی برای هماهنگی میان قدرت‌های بزرگ اقتصادی بود. امروز، این گروه به بستر گفت‌وگویی میان اقتصادهای نوظهور و توسعه‌یافته تبدیل شده است. پذیرش اتحادیه آفریقا به‌عنوان عضو دائم G20، یک نقطه‌عطف مهم در مسیر چندقطبی‌گرایی محسوب می‌شود.

آفریقا با پتانسیل‌های یادشده، دیگر صرفاً یک بازار یا منبع نیست، بلکه یک قطب تصمیم‌ساز در معادلات جهانی است.

بریکس و تقویت صدای جنوب

در مقابل G20، ائتلاف بریکس چهره‌ای متفاوت اما مکمل از این روند را نشان می‌دهد. این گروه با محوریت اقتصادهای نوظهور، در سال ۲۰۲۴ با گسترش عضویت خود، از جمله با ورود مصر و اتیوپی، توانست صدای جنوب جهانی را رساتر کند.

بریکس در تلاش است تا نظم مالی و تجاری‌ای مستقل از ساختارهای غرب‌محور ایجاد کند. این تلاش بر پایه‌های زیر استوار است:

• مبادلات متقابل جنوب - جنوب.
• سرمایه‌گذاری مشترک.
• ایجاد نهادهای مالی مستقل مانند «بانک توسعه جدید».

برای کشورهای آفریقایی، عضویت در بریکس به معنای دسترسی به منابع مالی با شروط کمتر سیاسی، انتقال فناوری و مشارکت در زنجیره‌های جدید تولید جهانی است.

سازمان همکاری شانگهای و پیوند ژئواکونومیک آسیا-آفریقا

سازمان همکاری شانگهای (SCO) که تمرکز اصلی‌اش بر امنیت و همکاری منطقه‌ای در حوزه اوراسیا بوده، در سال‌های اخیر توجه فزاینده‌ای به قاره آفریقا نشان داده است. کشورهایی مانند مصر و آفریقای جنوبی به‌عنوان شرکای گفت‌وگو در نشست‌های شانگهای حضور یافته‌اند.

این سازمان با تکیه بر مفاهیم «امنیت جمعی» و «توسعه متوازن»، تلاش دارد بستری برای پیوند ژئواکونومیک میان آسیا و آفریقا فراهم کند. این پیوند از منظر قدرت‌های اصلی شانگهای (چین، هند و روسیه) نه‌تنها مسیرهای انرژی و تجارت را متنوع می‌سازد، بلکه در برابر فشار ساختارهای انحصاری غرب نیز نوعی تعادل راهبردی ایجاد می‌کند.

انتقال رقابت جهانی به قلب آفریقا

مجموعه این تحولات تأیید می‌کند که آفریقا به‌تدریج به قلب ژئواکونومی جهان تبدیل می‌شود. موقعیت جغرافیایی ممتاز، منابع معدنی حیاتی، زمین‌های حاصل‌خیز و جمعیت جوان و پویا، این قاره را به محور راهبردهای قدرت‌های جهانی بدل کرده است.

رقابت میان قدرت‌ها از سطح ژئوپلیتیک به سطح ژئواکونومیک منتقل شده و بر محورهای زیر متمرکز است:

• سرمایه‌گذاری در زیرساخت.
• توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر.
• دیجیتالی‌سازی اقتصاد.
• تأمین امنیت غذایی.

در این رقابت، بریکس و شانگهای تلاش دارند الگویی چندجانبه و برابر از همکاری ارائه دهند؛ در‌حالی‌که G20 می‌کوشد میان رویکردهای شمال و جنوب جهانی توازن برقرار کند.

استراتژی پیشنهادی برای ایران

ایران، اگرچه عضو گروه بیست نیست، اما می‌تواند با درک درست از این تحولات، جایگاه خود را در نظم جدید جهانی بازتعریف کند. سیاست خارجی ایران باید بر همکاری جنوب - جنوب و مشارکت فعال در ابتکارات منطقه‌ای بریکس و شانگهای متمرکز شود تا تعامل راهبردی با کشورهای آفریقایی را تقویت کند.

اقدامات کلیدی برای تعمیق پیوند با آفریقا:

1. تقویت دیپلماسی اقتصادی.
2. ایجاد مسیرهای مالی مستقل.
3. توسعه همکاری‌های علمی و فنی.
4. حضور هدفمند در پروژه‌های زیرساختی در شرق و جنوب آفریقا.

بی‌توجهی به این قاره، به معنای غیبت در فصل تازه‌ای از تاریخ جهان خواهد بود؛ فصلی که در آن، صدای جنوب نه پژواکی ضعیف، بلکه یکی از محورهای اصلی تصمیم‌سازی جهانی است.