تجربیات موزه ملی ایران در حفاظت از گنجینه‌های تاریخی در زمان جنگ و بحران

اهمیت برنامه‌ریزی عملیاتی برای حفاظت از میراث فرهنگی

جبرییل نوکنده، رئیس کل موزه ملی ایران، در دهمین کنفرانس جامع مدیریت بحران که در محل این موزه برگزار شد، به تشریح اقدامات و تجربیات موزه ملی ایران در زمینه حفاظت از آثار موزه‌ای در زمان جنگ، به‌ویژه در دوران جنگ تحمیلی هشت ساله و بحران دوازده روزه اخیر، پرداخت.

وی با تأکید بر اهمیت برنامه‌ریزی عملیاتی در شرایط اضطراری، اظهار داشت: حفاظت از آثار موزه‌ای در شرایط جنگ، نیازمند برنامه‌ریزی عملی و واکنش سریع است. اگرچه کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ حمله به بناهای تاریخی و موزه‌ها را در زمان جنگ ممنوع اعلام کرده است، اما موزه‌ها همواره در معرض تهدیدات مستقیم و غیرمستقیم جنگ قرار دارند.

استراتژی‌های حفاظتی موزه ملی در دوران بحران

رئیس موزه ملی ایران با اشاره به اقدامات انجام شده در دوران بحران‌ها، بیان کرد که با تکیه بر تجربیات گذشته، به‌ویژه آموخته‌های دوران جنگ تحمیلی، اقدامات گسترده‌ای برای صیانت از مجموعه‌های موزه ملی ایران به اجرا درآمده است. این اقدامات شامل موارد زیر بوده است:

• انتقال اشیای باارزش به مخازن امن و استاندارد.
• نصب دیوارهای محافظتی از کیسه‌های شن و عایق‌های حرارتی.
• تقویت سیستم‌های امنیتی و نظارتی موزه.
• اجرای پروتکل‌های ویژه حفاظتی و عملیاتی.

همکاری‌های بین‌المللی و چالش‌های پیش‌رو

نوکنده درباره همکاری‌های بین‌المللی در این زمینه توضیح داد: با تشکیل کارگروه ویژه بحران، ارتباط با نهادهای بین‌المللی مرتبط با میراث فرهنگی برقرار شد و از تجربیات متخصصان جهانی در این زمینه بهره‌گیری کردیم. همچنین، نصب نشانه‌های بین‌المللی (سپر آبی) حفاظت از میراث فرهنگی مطابق با کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه روی بام موزه نیز از دیگر اقدامات ما بود.

با وجود تمامی این تلاش‌ها، در زمینه تأمین مواد و تجهیزات مورد نیاز برای حفاظت از آثار در روزهای بحرانی، همانند بسیاری از دستگاه‌ها، با مشکلات متعددی روبرو بودیم.

ضرورت توجه به نمادهای فرهنگی شهری

رئیس موزه ملی ایران تأکید کرد که نمایندگان نهادهای مدیریت بحران باید توجه ویژه‌ای به موزه‌ها و مراکز فرهنگی در شرایط بحران داشته باشند. وی افزود: علاوه بر موزه‌ها و سایر مراکز فرهنگی، نمادهای فرهنگی دیگر در سطح شهرها مانند پیکره‌ها و بناهای یادمانی نیز باید در دستور کار حفاظتی قرار گیرند.

نوکنده با اشاره به اهمیت این نمادهای فرهنگی، به تجربیات برخی از کشورها در حفاظت از پیکره‌های یادبود در سطح شهرها اشاره کرد و متذکر شد که در جنگ ۱۲ روزه اخیر، چنین رویکردی در ایران وجود نداشت و پیکره‌هایی مانند فردوسی بدون پوشش حفاظتی رها شده بودند.

آمادگی پیش از بحران، کلید کاهش خسارات

رئیس موزه ملی ایران با اشاره به نقش تجربیات کسب شده، تأکید کرد: تجربیات عملیاتی ما نشان می‌دهد که آمادگی پیش از بحران، آموزش کارکنان و اجرای پروتکل‌های عملیاتی ساده اما مؤثر، می‌تواند خسارات وارده به آثار تاریخی و فرهنگی را به حداقل برساند. این تجربیات می‌تواند زمینه‌ساز تدوین برنامه‌های جامع‌تری برای حفاظت از موزه‌ها و مراکز فرهنگی در سراسر کشور باشد.

موزه ملی ایران: گنجینه‌ای با قدمت یک میلیون سال

موزه ملی ایران به عنوان «موزه مادر» و یکی از مهم‌ترین موزه‌های باستان‌شناسی کشور، میزبان بیش از سه میلیون شیء فرهنگی از دوره‌های یک میلیون سال پیش تا کنون است. ساختمان‌های موزه ایران باستان و موزه هنر اسلامی نیز خود از یادگارهای مهم معماری معاصر ایران به شمار می‌روند و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌اند. شایان ذکر است که این موزه در جنگ ۱۲ روزه برای حفاظت از آثار، بخش قابل توجهی از مجموعه خود را به مخزن منتقل کرد و به دلیل این رویکرد حفاظتی، هنوز به طور کامل بازگشایی نشده است.