آزادسازی ناقص حمل‌ونقل هوایی؛ خطر بازگشت به عقب و درس‌هایی از الگوی هند

تهدید بازگشت به قیمت‌گذاری دستوری

نامه اخیر سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان به انجمن شرکت‌های هواپیمایی، تلاشی آشکار برای دخالت مجدد دولت در فرآیند قیمت‌گذاری بلیت است. این اقدام که می‌تواند وضعیت بحرانی صنعت حمل‌ونقل هوایی را تشدید کرده و برخی شرکت‌ها را در معرض خطر ورشکستگی قرار دهد، نشان می‌دهد که حتی پس از گذشت بیش از یک سال از تفویض اختیار قیمت‌گذاری به ایرلاین‌ها، هنوز این حق به رسمیت شناخته نشده است.

«... ضمن تاکید مجدد بر اعلام بازگشت قیمت‌ها به وضعیت قبلی، لطفا مقرر فرمایید پیش از انجام هماهنگی لازم با دبیرخانه کارگروه تنظیم بازار، شرکت‌های هواپیمایی از انجام هر گونه به‌روزرسانی و تغییر قیمت بلیت پروازهای داخلی خودداری کنند.»

این نوع دخالت جدید دولتی، یک عقب‌گرد آشکار تلقی می‌شود و در حالی رخ می‌دهد که صنعت هوایی ایران، هم‌راستا با نوسانات مکرر نرخ ارز، طی کمتر از یک سال و نیم گذشته، چهار نوبت تغییر قیمت بلیت را تجربه کرده است.

شرط لازم و کافی برای رقابت سالم در بازار هوایی

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسته سیاستی آزادسازی بازار حمل‌ونقل هوایی در ایران، نواقص متعددی دارد. خطر بازگشت به عقب در این صنعت تا زمانی که دو شرط کلیدی «لازم» و «کافی» برای تبدیل این بازار به عرصه رقابت سالم محقق نشود، برطرف نخواهد شد:

• شرط لازم: حذف کامل یارانه سوخت.
• شرط کافی: پیش‌بینی مکانیسم‌های موثر حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان.

بدون تحقق این دو رکن، فرآیند آزادسازی به سرانجام نخواهد رسید. در حال حاضر، انتقاد مسافران نه به آزادسازی، بلکه به غیبت رگولاتور در کل فرآیند نظارت بر خدمات صنعت هوانوردی عمومی است.

غیبت رگولاتور و توقف رتبه‌بندی

رتبه‌بندی شرکت‌های هواپیمایی که اسفند سال گذشته کلید خورد و قرار بود تا پایان تابستان به نتیجه برسد، ابزاری ارزشمند برای شفافیت، تصمیم‌گیری مسافران بر اساس کیفیت خدمات و ایجاد رقابت سالم بود، اما با گذشت بیش از هشت ماه، این موضوع مسکوت مانده و خبری از ایفای نقش موثر دولت در رگولاتوری بازار نیست.

مقایسه بازار هوایی ایران با کشورهای توسعه‌یافته‌ای چون آمریکا (آزادسازی از ۱۹۸۷) و اتحادیه اروپا (آزادسازی از ۱۹۹۷) که در آنها رتبه‌بندی رسمی دولتی رایج نیست، یک خطای دید در تشخیص وضعیت فعلی صنعت در کشور ماست. ایران در فاز گذار از اقتصاد دولتی به اقتصاد آزاد قرار دارد و مقایسه باید با کشورهایی نظیر هند، برزیل و اندونزی صورت گیرد.

الگوی هندی برای رقابت‌پذیری و رشد

تجربه هند در صعود صنعت هوایی حاوی درس‌های مهمی برای ایران است. این کشور که تا دو دهه قبل با ناوگان فرسوده و انحصار دولتی شناخته می‌شد، امروز به سومین بازار بزرگ هوایی جهان تبدیل شده است. آزادسازی بازار حمل‌ونقل هوایی هند که در چند گام صورت گرفت، شامل اقدامات زیر بود:

1. نظارت هوشمند بر قیمت: دولت در فاز گذار، چارچوبی مبتنی بر الگوریتم‌ها برای تعیین محدوده منطقی قیمت طراحی کرد تا تعادل میان سودآوری ایرلاین‌ها و حمایت از مسافران برقرار شود. این نظارت تا سال ۲۰۲۲ که تمام محدودیت‌های قیمتی حذف شد، ادامه داشت.
2. رتبه‌بندی ایرلاین‌ها: سازمان هواپیمایی هند از سال ۲۰۰۶ سیستم رتبه‌بندی را بر اساس شاخص‌هایی چون ایمنی، خدمات به مسافر، بهره‌وری عملیاتی و پایداری مالی آغاز کرد. این رتبه‌بندی ابزاری برای اعطای مزایای رقابتی و جلب اعتماد مسافران بود.
3. سیاست «آسمان باز» (Open Sky Policy): اجرای این سیاست از حدود یک دهه قبل و به طور رسمی از سال ۲۰۱۶، با هدف بازتر کردن بازار برای ایرلاین‌های خارجی و در نتیجه ایجاد رقابت بیشتر و بهبود خدمات در بخش خصوصی داخلی هند، کلید خورد.

مسئله حیاتی یارانه سوخت جت

مهم‌ترین دلیل عدم آزادسازی کامل بازار هوایی ایران، پرداخت یارانه سنگین سوخت است. قیمت سوخت جت در ایران (حدود ۱۴ هزار تومان با احتساب مالیات) همچنان از یک‌سوم قیمت فوب خلیج فارس که عموما بین ۵۰ تا ۶۰ سنت است، فراتر نمی‌رود. این فاصله، پاشنه آشیل آزادسازی واقعی بازار حمل‌ونقل هوایی است.

درسی که باید از تجربه اصلاح قیمت بنزین در دو دهه اخیر گرفته شود، پرهیز از تله «عقبگرد روی پله‌های قیمتی» است. اگر سیاستگذاران بنای آزادسازی کامل صنعت هوانوردی عمومی را دارند، ادامه فرآیند آزادسازی قیمت سوخت تا حذف کامل یارانه، همراه با پیش‌بینی ساختارهای نظارتی بر الگوریتم‌های قیمت‌گذاری بلیت برای تضمین قیمت منصفانه، ضروری است.

راه نرفته ایران

در ایران، از بسته سیاستی کامل آزادسازی، فعلاً تنها یک جزء به‌طور کامل اجرا شده و آن حذف دخالت دستوری دولت در قیمت‌گذاری بلیت هواپیما است. اما حلقه‌های مکمل سیاستی زیر مغفول مانده‌اند:

• تقویت سازوکار حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان.
• رتبه‌بندی ایرلاین‌ها.
• باز شدن تدریجی آسمان به روی ایرلاین‌های خارجی به‌منظور برقراری شرایط رقابتی.

علاوه بر این، بهای سوخت جت نیز اگرچه امسال یک پله به قیمت واقعی نزدیک شده، اما تا آزادسازی کامل آن فاصله زیادی وجود دارد. مادامی که همه سیاست‌های کلیدی تبدیل بازار هوایی ایران به یک بازار رقابت کامل اجرا نشود، نمی‌توان نقش رگولاتور را صرفاً به نظارت بر ایمنی و صدور مجوز فعالیت اقتصادی تقلیل داد.