پیوستن قزاقستان به توافقات ابراهیم؛ سیگنالی به کرملین و قراردادهای ۱۷ میلیارد دلاری با آمریکا

پیوستن غیرمنتظره قزاقستان به توافقات ابراهیم؛ حرکت به سوی غرب یا سهمی کوچک در صلح؟

اعلام خبر پیوستن قزاقستان، کشوری پهناور در آسیای مرکزی، به «توافقات ابراهیم» در روز پنج‌شنبه، بسیاری از تحلیلگران را شگفت‌زده کرد. این اقدام در حالی صورت می‌گیرد که قزاقستان از سال ۱۹۹۲، تنها چند ماه پس از استقلال از شوروی، با اسرائیل روابط دیپلماتیک رسمی برقرار کرده و موقعیت جغرافیایی آن هیچ ارتباطی با خاورمیانه ندارد. این کشور طولانی‌ترین مرز زمینی ممتد جهان (حدود ۴۷۵۰ مایل) را با روسیه و مرز مشترکی (حدود ۱۰۰۰ مایل) با چین دارد.

با توجه به سابقه روابط و دوری جغرافیایی، این پرسش مطرح است که انگیزه قزاقستان از پیوستن به توافقات ابراهیم چیست؟ آیا این کشور غنی از منابع، قصد دارد نقش جدی‌تری در روند صلح اسرائیلی-فلسطینی ایفا کند؟

قاسم-ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، این اقدام را «سهم کوچک» کشورش در تحولات خاورمیانه و در راستای «تداوم سیاست کشور برای تسهیل گفت‌وگو و صلح» توصیف کرد.

قزاقستان پیش از این نیز در فرآیندهای دیپلماتیک منطقه‌ای، مانند فرآیند آستانه برای حل بحران سوریه و همچنین نزدیکی دوباره ارمنستان و آذربایجان، نقش‌آفرینی کرده بود.

هدف اصلی: کاهش وابستگی ژئوپلیتیک و اقتصادی

سیگنال کم‌هزینه و پرسود به واشنگتن

توکایف اعتراف کرد که مشارکت کشورش در توافقات ابراهیم ممکن است لزوماً منجر به «نتایج عملی» نشود. تحلیلگران معتقدند پیوستن قزاقستان به این توافق، که احتمالاً به‌طور رسمی در ماه دسامبر انجام خواهد شد، بیشتر تلاشی نمادین برای جلب نظر دولت آمریکا و شخص دونالد ترامپ است تا گامی برای ایجاد صلح در خاورمیانه.

الدَر ممدوف، پژوهشگر مؤسسه کوئینسی در واشنگتن، در واکنش به این اقدام نوشت: «توکایف به اندازه کافی باتجربه است که بداند قزاقستان در صحنه پرجمعیت دیپلماسی خاورمیانه هیچ اهرم فشاری ندارد. پیوستن به توافقات ابراهیم یک سیگنال کم‌هزینه و پرسود به آمریکا/ترامپ است. هدف اصلی متنوع‌سازی وابستگی‌های ژئوپلیتیک و فاصله گرفتن از روسیه است.»

رئیس‌جمهور قزاقستان همچنین هنگام پرسش درباره تأثیر رویدادهای منطقه، مانند الحاق کرانه باختری، بر تصمیم کشورش، نگرانی چندانی نشان نداد و تأکید کرد: «ارزیابی ما درباره توافقات ابراهیم کاملاً قاطع و غیرقابل برگشت است.»

قراردادهای ۱۷ میلیارد دلاری در قالب C5+1

تمرکز آمریکا بر مواد معدنی حیاتی

نشست روز پنج‌شنبه ترامپ با رهبران آسیای مرکزی در قالب موسوم به «C5+1» نشانه‌ای از اشتیاق ایالات متحده برای تقویت چندجانبه‌گرایی در این منطقه است. استراتژی جهانی آمریکا در این دوره، بیشتر بر ایجاد زنجیره‌های جدید تأمین مواد معدنی حیاتی در بازاری که چین بر آن تسلط دارد، متمرکز شده است.

در جریان این دیدار، توکایف بسته‌ای از توافق‌های اقتصادی میان قزاقستان و آمریکا به ارزش بیش از ۱۷ میلیارد دلار را مطرح کرد. این توافق‌ها شامل موارد زیر است:

• خرید هواپیماهای جدید از شرکت بوئینگ.
• خرید ماشین‌آلات کشاورزی جدید از شرکت جان دیر.
• همکاری در زمینه تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی با غول‌های آمریکایی مانند OpenAI و Nvidia.
• قراردادهایی برای سرمایه‌گذاری آمریکا در ذخایر تنگستن قزاقستان.
• تفاهم‌نامه برای توسعه ذخایر عظیم مواد معدنی حیاتی دست‌نخورده این کشور.

تنش‌های پنهان و پیام استقلال از کرملین

اگرچه رئیس‌جمهور قزاقستان بر «شراکت استراتژیک» با روسیه و «دوستی ابدی» با چین تأکید کرد و هرگونه تلاش برای کاهش نفوذ این دو کشور را رد کرد، اما تحلیلگران تنش‌های آشکارتری را میان آستانه و مسکو مشاهده می‌کنند که پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ تشدید شده است.

گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر تلاش مأموران روسیه برای ایجاد ناآرامی در شمال قزاقستان (منطقه‌ای با اکثریت جمعیت روس‌تبار) و اتهام «روس‌هراسی» از سوی رسانه‌های ملی‌گرای روسی به دولت قزاقستان، نشان‌دهنده عمق این تنش‌ها است.

جرارد تول، استاد روابط بین‌الملل، حضور مقام‌های قزاقستان در واشنگتن را پیامی مجزا به کرملین دانست: «همین که به کاخ سفید می‌روی، به کرملین این پیام را می‌دهی که دارای قدرت تصمیم‌گیری مستقل هستی.»

به گفته اندرو دانیری، معاون مرکز اوراسیا در شورای آتلانتیک، قزاقستان که در موقعیت حساسی میان روسیه و چین قرار گرفته، می‌خواهد بیشترین تعداد شریک ممکن، به‌ویژه با ایالات متحده و اروپا، داشته باشد و پیوستن به توافقات ابراهیم در این راستا، گامی برای جلب توجه واشنگتن محسوب می‌شود.