شهر، شخصیت مستقل فیلمنامه؛ تحلیل قاسمعلی از سینمای فرهادی، کیمیایی و بیضایی

تحول روایت از قهرمان کلاسیک به شخصیت مدرن

قاسمعلی در تشریح دیدگاه خود، شهر را پدیده‌ای مدرن و محصول جامعه صنعتی دانست که تفاوت‌های طبقاتی و زیستی عمیقی با روستا دارد. او تأکید کرد که این بستر نوین، به‌طور مستقیم بر ساختار فیلمنامه تأثیر گذاشته است. به باور وی:

در جهان پیش از انقلاب صنعتی، فیلمنامه‌ها عمدتاً کلاسیک، سه‌پرده‌ای و قهرمان‌محور بودند. اما شهر با ورود به عصر مدرن، «شخصیت» را جایگزین «قهرمان» کرده و روایت را به سمت کشمکش‌های درونی و پیچیدگی‌های اخلاقی سوق داده است.

وی افزود که پیچیدگی‌های اخلاقی شخصیت‌های شهری، فرصتی تازه برای فیلمنامه‌نویسی فراهم می‌کند؛ جایی که شهر به نویسنده زاویه دید می‌دهد، نه الزام به تغییر آن، و این ویژگی شیوه روایت را دگرگون می‌سازد. او با اشاره به فیلم «گزارش» ساخته عباس کیارستمی، آن را نمونه‌ای موفق از سینمای شهری دانست که در آن قهرمان وجود ندارد، بلکه شخصیت‌ها در دل جامعه‌ای در حال پوست‌اندازی روایت می‌شوند.

شهر در سینمای کارگردانان بزرگ ایرانی

این فیلمنامه‌نویس برجسته در بخش دیگری از سخنان خود، به تفاوت‌های رویکرد فیلم‌سازان شاخص ایرانی در مواجهه با شهر پرداخت و نمونه‌های بارزی را برشمرد:

• اصغر فرهادی: شهر فضایی برای جست‌وجوی حقیقت پنهان است. شخصیت‌ها درگیر روابط پیچیده، قضاوت‌های اخلاقی و تضادهای درونی‌اند. شهر بستری برای بحران‌های اخلاقی و اجتماعی است که انسان‌هایی خاکستری دارد.
• مسعود کیمیایی: شهر در سینمای کیمیایی، صحنه‌ای برای عدالت‌خواهی و میدان نبرد است. قهرمان‌های او در دل شهر با فساد و تباهی می‌جنگند و برای ارزش‌ها مبارزه می‌کنند.
• بهرام بیضایی: شهر محل تقابل سنت و مدرنیته و جست‌وجوی هویت است. از «کلاغ» تا «وقتی همه خوابیم»، شهر بستری برای بحران هویتی است که با نگاهی اسطوره‌ای و تاریخی روایت می‌شود.
• داریوش مهرجویی: شهر فضایی خانوادگی دارد که اغلب توسط نیروی مخرب مدرنیته تهدید می‌شود. شهر در آثار او (مانند «سارا»، «لیلا» و «پری») نه‌تنها مکان، بلکه منبع بحران خانواده است.
• فرزاد مؤتمن: با الهام از سینمای مدرن اروپا (ژان‌لوک گدار)، شهر فضایی برای پرسه‌زنی و کشف است که به‌مثابه ذهن شخصیت‌ها عمل می‌کند و پر از سکوت و مواجهه‌های ناگهانی است.

شهر: خودِ روایت در جهان پست‌مدرن

جابر قاسمعلی در جمع‌بندی نهایی خود تأکید کرد که در جهان پست‌مدرن، شهر نه‌تنها بستر روایت، بلکه خودِ روایت است. معماری، نقاشی و بازگشت عناصر داستانی در این فضا، معنا و فرم تازه‌ای به فیلمنامه‌نویسی می‌بخشند. او تصریح کرد که شهر با تمام پیچیدگی‌هایش، ظرفیتی بی‌پایان برای روایت‌های متنوع است که هر نویسنده می‌تواند آن را به شیوه‌ای منحصربه‌فرد به تصویر بکشد.

جزئیات برگزاری جشنواره فیلم شهر

نهمین جشنواره بین‌المللی فیلم شهر به دبیری مریم پیرکاری، از ۱۹ تا ۲۱ آبان ۱۴۰۴ در پردیس سینمایی ملت در حال برگزاری است. مراسم اختتامیه این رویداد مهم سینمایی، پنجشنبه ۲۲ آبان ۱۴۰۴ در مرکز همایش‌های برج میلاد برگزار خواهد شد.