تحلیل مارک لئونارد از استراتژی شی جین‌پینگ: جهان به سود چین چندقطبی می‌شود

پایان جهانی‌سازی و ظهور بلوک‌های اقتصادی

در نگاه چینی‌ها، جهان وارد دوره‌ای طولانی از «ضد جهانی‌سازی» شده است. رهبران چین بر این باورند که نظم پس از جنگ سرد در تلاش بود یک بازار جهانی واحد ایجاد کند و دموکراسی و حقوق بشر را ترویج دهد، اما نتیجه کاملاً متفاوت بوده است.

تقسیم جهان به سه حوزه نفوذ اقتصادی

به‌جای یک بازار یکپارچه، جهان اکنون به سه بلوک اقتصادی منطقه‌ای متمایز تقسیم شده است:

• آمریکای شمالی: تحت رهبری واشنگتن، شامل مکزیک و کشورهای آمریکای مرکزی.
• حوزه اروپایی: حوزه‌ای که هنوز در تلاش است تعریف و ستون‌بندی تازه‌ای برای خود ارائه دهد.
• حوزه نفوذ چین: حوزه‌ای وسیع‌تر که شامل اعضای آسه‌آن، بخش‌های گسترده‌ای از آمریکای جنوبی، بسیاری از کشورهای آفریقایی و سایر بخش‌های جنوب جهانی می‌شود.

از نگاه چین، این جهان تکه‌تکه و چندقطبی نه تهدید، بلکه فرصتی است که توازن قدرت را به‌تدریج به سود پکن تغییر می‌دهد.

غلبه حاکمیت ملی بر حقوق بشر

چینی‌ها معتقدند که به جای گسترش دموکراسی و حقوق بشر، جهان به سمت اقتدارگرایی و شکل‌های بسته‌تر دموکراسی در حرکت است. برخلاف انتظار، امروز حاکمیت ملی است که به‌طور مداوم بر مقوله حقوق بشر غلبه پیدا می‌کند. حتی ایالات متحده نیز اکنون نشانه‌هایی از گرایش‌های اقتدارگرایانه بروز می‌دهد و همین امر باعث شده بسیاری از دولت‌های اقتدارگرا یا مستعد اقتدارگرایی در سراسر جهان احساس امنیت و اعتماد به نفس بیشتری کنند.

بازگشت سیاست مبتنی بر شخصیت رهبران

گسست اقتصادی و چرخش جهانی به سمت اقتدارگرایی، زمینه را برای نوعی سیاست‌ورزی جدید فراهم کرده است؛ سیاستی مبتنی بر جاه‌طلبی و شخصیت رهبران. در این چشم‌انداز، پیامدهای ژئوپلیتیک بیش از هر چیز تابع کنش‌ها، تصمیم‌ها و تعاملات فردی تصمیم‌گیرندگان است.

نتیجه چنین روندی آن است که روابط بین‌الملل امروز بیش از هر زمان دیگری رنگ‌وبویی شخصی و غیرقابل‌پیش‌بینی یافته است. نقش محوری اکنون به چهره‌هایی چون دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ، نارندرا مودی، محمد بن سلمان و رجب طیب اردوغان محول شده است.

ترامپ، موتور محرک عصر جدید رقابت قدرت‌ها

به باور ناظران چینی، عامل شتاب‌دهنده این روند، شخص ترامپ است. شعار «اول آمریکا»ی او دو هدف اصلی را دنبال می‌کند:

1. توزیع بار امنیتی: ایجاد ترتیبات امنیتی منطقه‌ای که در آن آمریکا نقش مدیریت کلان را حفظ می‌کند، اما بار مهار قدرت‌های رقیب را به دوش دیگران می‌گذارد (اروپایی‌ها مسئول مهار روسیه، ژاپن و استرالیا مسئول مهار چین، و اسرائیل و دولت‌های خلیج فارس در برابر ایران).
2. معاملات شخصی: برقراری روابط شخصی و انجام «معامله» با رهبران بزرگ دیگر.

فرصت تایوان و فشار فلزات کمیاب

چین طبعاً از چنین چینشی استقبال می‌کند و برخی در پکن این لحظه را فرصتی تاریخی برای دستیابی به توافقی با ترامپ بر سر تایوان می‌دانند؛ توافقی که شاید به پایان استقلال این جزیره بینجامد.

با این حال، تقسیم جهان به حوزه‌های نفوذ پیامدهای سنگینی به همراه دارد، از جمله رقابت بی‌امان در حوزه فناوری و گسترده شدن تحریم‌های ثانویه. چین با بررسی دقیق آسیب‌پذیری‌های آمریکا، نقاط فشاری را یافته و استفاده کرده است. نمونه روشن این رویکرد، اعمال کنترل‌های صادراتی چین بر فلزات کمیاب بود؛ اقدامی که واشنگتن را غافلگیر کرد و زمینه را برای توافقی مطلوب فراهم آورد.

نشانه‌های شکنندگی و «فروپاشی خوش‌بینی» در داخل چین

با وجود اعتماد به نفس چین در عرصه خارجی، بسیاری از تحلیلگران در پکن به نشانه‌هایی از ضعف و شکنندگی در داخل اشاره کردند:

• کاهش تدریجی رشد اقتصادی.
• پایین بودن سطح اعتماد مصرف‌کنندگان.
• معضل سنگین بدهی دولت‌های محلی.
• مضمون پرتکرار «فروپاشی خوش‌بینی» در گفت‌وگوها.

پدیده «اینولوشن» و رکود تورمی رقابتی

موضوع دیگر «اینولوشن» (Involution) یا رقابت فرساینده میان شرکت‌های چینی است که قیمت‌ها را آن‌چنان پایین آورده که به نوعی رکود تورمی رقابتی منجر شده است. این شرایط به گسترش مصرف‌گرایی افراطی (مانند خودروهای برقی که ظرف چند ماه نیمی از ارزش خود را از دست می‌دهند)، رقابت شدید آموزشی و حس «دویدن برای درجا زدن» در میان بخش بزرگی از نیروی کار انجامیده است. افراد در طبقات مختلف اجتماعی احساس گرفتارشدگی و اضطراب دارند و نسل جوان دیگر باور ندارد که آینده‌ای بهتر از نسل پیش از خود خواهد داشت.