رئیس پژوهشکده سوانح طبیعی: تاریخ ۸ سال پیش را فراموش کرده‌ایم؛ لزوم تقویت تاب‌آوری اجتماعی

انتقاد از فراموشی درس‌های سوانح اخیر و لزوم تقویت تاب‌آوری اجتماعی

رئیس و مدیرگروه مخاطرات محیط زیستی پژوهشکده سوانح طبیعی در یکصد و سی و نهمین نشست تخصصی به مناسبت هشتمین سالگرد زلزله سال ۱۳۹۶ سرپل ذهاب، ضمن انتقاد صریح از فراموشی تاریخ نزدیک حوادث بزرگ، بر ضرورت تقویت تاب‌آوری اجتماعی و بهره‌گیری از مدیریت مشارکتی در فرآیندهای بازسازی تأکید کردند. این نشست به واکاوی عملکرد نظام مدیریت بازسازی کشور پس از سوانح بزرگ اخیر اختصاص داشت.

فراموشی تاریخ نزدیک: از زلزله سرپل ذهاب تا سیل ۹۸

سیدامیرحسین گرکانی، رئیس پژوهشکده سوانح طبیعی، با اشاره به اهمیت حفظ تجربیات حوادث و سوانح، این دیدگاه را که تنها تاریخ‌های دور مانند دوره هخامنشیان مهم هستند، به چالش کشید. وی معتقد است که گاهی تاریخ بسیار نزدیک‌تر است؛ ما عملکرد نظام مدیریت بازسازی کشور پس از زلزله سرپل ذهاب و سیلاب سال ۹۸ در ۲۵ استان را فراموش کرده‌ایم.

«خیلی مواقع جملاتی با این مضمون می‌شنویم که اگر ملتی تاریخ خودش را نداند، مسیر توسعه و پیشرفت برایش مسدود می‌شود. اما من معتقدم که گاهی تاریخ بسیار نزدیک‌تر است؛ ما ۸ سال و ۶ سال پیش را فراموش کرده‌ایم.»

نقد عملکرد بازسازی در تهران و الگوی موفق کرمانشاه

گرکانی به بازسازی پس از حوادث اخیر اشاره کرد و از کنار گذاشتن نگرانی‌ها و پیامدهای مطرح‌شده توسط کارشناسان ابراز تأسف نمود. وی همچنین به موضوع بازسازی مناطق جنگ‌زده تهران اشاره کرد و این اقدام را مورد نقد قرار داد:

• مردم جنگ‌زده در مقابل جمعیتی از پیمانکاران قرار گرفتند.
• جبران خسارت از طریق فروش تراکم شهر انجام شد.

وی در مقابل، اقدام مدیریتی پس از زلزله کرمانشاه را الگویی موفق دانست و تصریح کرد: مصوبه بازسازی زلزله کرمانشاه تنها سه روز پس از وقوع زلزله صادر شد و مسئولیت بازسازی به بنیاد مسکن سپرده شد. این مسئولیت صرفاً محدود به مسکن نبود و سازمان‌های دیگر نیز تحت یک فرماندهی واحد فعالیت کردند که نشان‌دهنده اهمیت برنامه‌ریزی و تمرکز مدیریتی در مواجهه با سوانح است.

اهمیت حضور دانشگاهیان و دفاتر تسهیلگری

رئیس پژوهشکده سوانح طبیعی بر لزوم بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی در فرآیند بازسازی تأکید کرد و یادآور شد که حضور اساتید شناخته‌شده در کنار بنیاد مسکن و دستگاه‌های اجرایی، نقش مؤثر و ارزشمندی در بازسازی پس از زلزله کرمانشاه ایفا کرد. همچنین در بازسازی بعد از گیلان و زنجان، «دفاتر تسهیلگری» ایجاد شد تا حضور دانشگاهیان در مدیریت مشارکتی بازسازی مؤثر باشد.

تقویت تاب‌آوری اجتماعی: ضرورتی اجتناب‌ناپذیر

اطهره نژادی، مدیرگروه مخاطرات محیط زیستی پژوهشکده سوانح طبیعی، با اشاره به ضرورت تقویت تاب‌آوری اجتماعی در کشور، از آغاز پروژه تاب‌آوری اجتماعی در استان‌های مختلف خبر داد. وی به تجربه موفق استان کرمانشاه در این پروژه اشاره کرد و گفت: درخواست‌های متعددی از استانداران استان‌های همجوار دریافت شد که خواستار ادامه این پروژه در استان‌های خود بودند. این امر نشان داد که اگرچه پروژه کرمانشاه به دلیل محدودیت منابع مالی نتوانست در تمامی مناطق اجرا شود، اما همان میزان اجراشده نیز دستاوردها و درس‌های مهمی به همراه داشت.

مدیریت مشارکتی و پرهیز از تصمیم‌گیری متمرکز

نژادی سازوکار اجرای طرح تاب‌آوری اجتماعی را مبتنی بر همکاری چندجانبه دانست و اظهار داشت: در جریان اجرای این طرح، از استانداران خواسته شد که دولت، بخش خصوصی، جامعه مدنی و دانشگاه‌ها همگی در کنار یکدیگر بنشینند و برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی راه‌حل‌های مشترک پیدا کنند. وی هشدار داد که اگر تصمیم‌گیری‌ها در اتاق‌های دربسته در پایتخت برای مردم انجام شود، نتیجه آن چیزی می‌شود که امروز در جامعه مشاهده می‌کنیم.

لزوم روایت فجایع از نگاه بازماندگان بم

مشاور عالی وزیر راه و شهرسازی در ادامه به فاجعه زلزله بم اشاره کرد و آن را یکی از عجیب‌ترین فجایع کشور در قرن‌های اخیر دانست. وی بر لزوم واکاوی این فاجعه از زوایای مختلف تأکید کرد و پرسید: آیا تاکنون کسی این رویداد را از نگاه بازماندگان واقعی بم، کسانی که از یک خانواده یا طایفه تنها یک نفرشان باقی مانده، روایت کرده است؟ وی افزود: ما همواره شاهد روایت‌هایی از سوی نهادهای دولتی یا سازمان‌های مردم‌نهاد بوده‌ایم، اما کمتر پیش‌آمده که نگاه بازماندگان واقعی مورد واکاوی قرار گیرد.

آمادگی برای مواجهه با «بحران‌های روزافزون»

مدیرگروه مخاطرات محیط زیستی پژوهشکده سوانح طبیعی با تأکید بر اهمیت ادامه مطالعات در حوزه تاب‌آوری اجتماعی، دلیل این ضرورت را مواجهه جامعه با بحران‌های متعدد و پیچیده دانست. وی با تأیید عبارت «بحران‌های روزافزون» خاطرنشان کرد که لازم است برای مواجهه مؤثر با این بحران‌ها که روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شوند، آمادگی لازم وجود داشته باشد و این مسیر با هم‌فکری و همکاری میان پژوهشکده‌ها، دانشگاه‌ها و سایر نهادهای مرتبط پیش برود.