چالش‌های صندوق‌های جسورانه ایران: از موانع مقرراتی تا ذهنیت سنتی حسابرسان

ساختار صندوق‌های جسورانه؛ تفکیک مالکیت و مدیریت

نشست تخصصی کیش اینوکس به بررسی چالش‌ها و ساختارهای حاکم بر صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه (VC) و خصوصی در ایران پرداخت. سخنرانان بر لزوم تفکیک مالکیت و مدیریت، اهمیت دارایی‌های آلترناتیو برای کاهش ریسک و موانع مقرراتی و ذهنیتی در مسیر توسعه این صندوق‌ها تاکید کردند.

حسن فیروزآبادی، با اشاره به مدل‌های موفق جهانی، بیان کرد که ساختار شرکت‌ها باید به گونه‌ای طراحی شود که مالکیت و مدیریت صندوق‌های جسورانه از یکدیگر تفکیک شده و اختیار اداره صندوق در اختیار General Partner قرار گیرد.

وی توضیح داد که در ایران، تنها هویت حقوقی‌ای که می‌تواند به‌صورت نظام‌مند مالکیت را اعمال کند، شرکت‌های ثبت‌شده تجاری هستند، زیرا قانون تجارت این امکان تفکیک را فراهم کرده است.

شفافیت و مکانیزم خروج سرمایه‌گذاران

در خصوص شفافیت، فیروزآبادی اظهار داشت که منافع مدیر صندوق از آغاز فعالیت به‌صورت شفاف تعیین و توافقات مالی از پیش مشخص می‌شود. همچنین، مکانیزمی روشن برای خروج سرمایه‌گذاران، حتی سرمایه‌گذاران بزرگ، وجود دارد تا بدون بن‌بست از صندوق خارج شوند.

هزینه نقدپذیری برای مشارکت‌کنندگان بالاست و همین امر موجب می‌شود تصمیمات سرمایه‌گذاری با دقت بیشتری اتخاذ شود.

وی خاطرنشان کرد که بسیاری از صندوق‌های اولیه در ایران وابسته به بانک‌ها بودند که به‌دلیل محدودیت‌های قانونی بانکداری، مسیر سرمایه‌گذاری در مواردی مسدود شد. به همین دلیل، برای اتصال سرمایه به بازار مالی، فعالیت این صندوق‌ها تحت نظارت رگولاتور قرار گرفت. این ساختار، هرچند فرایندها را پیچیده و هزینه‌های اولیه را بالا می‌برد، اما شفافیت و امنیت سرمایه‌گذاران را افزایش می‌دهد.

دارایی‌های آلترناتیو؛ سپر محافظ در برابر نوسانات اقتصادی

امیرسینا جیرفتی با یادآوری تجربه بحران مالی ۲۰۰۸ آمریکا، تاکید کرد که حضور در کلاس‌های دارایی‌های آلترناتیو (جایگزین) یکی از عوامل پایداری صندوق‌های بازنشستگی و نهادهای سرمایه‌گذاری بزرگ بود.

وی افزود: این دارایی‌ها در دوران نوسانات شدید بازارهای عمومی، به‌دلیل نداشتن اکسپوژر مستقیم، ثبات بیشتری از خود نشان می‌دهند. در ایران نیز که نوسانات اقتصادی به‌سرعت بر بازار سرمایه اثرگذار است، سرمایه‌گذاران می‌توانند با ورود به این دارایی‌ها، ریسک پرتفوی خود را کاهش داده و از سرمایه خود در برابر شوک‌های کلان محافظت کنند.

چالش‌های صندوق‌های جسورانه

جیرفتی چالش‌های صندوق‌های جسورانه و خصوصی را به دو بخش تقسیم کرد:

• بخش نخست: چالش‌های ساختاری ناشی از الزامات و مقررات نهادهای ناظر.
• بخش دوم: شرایط عملیاتی اکوسیستم استارت‌آپی.

وی تصریح کرد که بررسی مزایا و معایب لیست شدن این صندوق‌ها در بازار سرمایه و مقایسه با نمونه‌های جهانی، می‌تواند به بهینه‌سازی مدل‌های داخلی کمک شایانی کند.

موانع مقرراتی و ذهنیت سنتی حسابرسان

مهدی‌نسب، دخالت‌های مستمر نهادهای ناظر را یکی از مشکلات اصلی صندوق‌ها دانست. وی اشاره کرد که دخالت‌ها از تعیین درصد سرمایه‌گذاری و عمر صندوق تا جزئیات اجرایی دیگر را شامل می‌شود و تحت مقررات سختگیرانه قرار دارد که این امر، جذابیت ورود به این حوزه را کاهش داده است.

وی افزود که تعداد نهادهای مالی‌ای که واقعاً دغدغه توسعه صندوق‌های جسورانه را دارند، اندک است و پیچیدگی‌های اداری موجب انصراف بسیاری از متقاضیان از مسیر تأسیس صندوق شده است.

چالش‌های حسابرسی و الزامات مدیران

چالش دیگری که مهدی‌نسب به آن پرداخت، ذهنیت سنتی حسابرسان نسبت به صندوق‌های جسورانه بود که در ارزیابی دارایی‌ها و مطالبات، چالش‌های متعددی ایجاد می‌کند. هرچند با افزایش تجربه، درک دقیق‌تری در حال شکل‌گیری است.

او تاکید کرد که الزام نهاد مالی بودن مدیر صندوق، باعث حذف تیم‌های متخصص خارج از بازار سرمایه شده است، در حالی‌که وظیفه اصلی این صندوق‌ها در جهان، هدایت منابع به سمت شرکت‌های نوآور است. وی پیشنهاد کرد که ساختار فعلی صندوق‌ها که برگرفته از قالب‌های سنتی است، بازطراحی شود تا جذب سرمایه با کارآمدی بیشتری صورت گیرد.

الزام نهاد مالی بودن مدیر صندوق؛ چالشی جدی

حسن علیزاده نیز با تایید این موضوع، الزامات سازمان بورس مبنی بر نهاد مالی بودن مدیر صندوق را عامل کنار گذاشته شدن بسیاری از مجریان آشنا با فضای نوآوری دانست.

وی استدلال کرد که مدیر صندوق بیشترین نقش عملیاتی را دارد، اما بیشتر نهادهای مالی فاقد تجربه در اکوسیستم جسورانه‌اند و عمدتاً درگیر فرایندهای بازار سرمایه‌اند. این امر مانع از ایفای نقش مؤثر در توسعه این فضا می‌شود.

علیزاده تاکید کرد: در مدل‌های جهانی، متولی صندوق‌ها معمولاً مؤسسات حسابرسی نیستند، اما در ایران چنین الزامی وجود دارد که همراه با محدودیت‌های اساسنامه‌ای، چابکی مدیریتی را تحت‌الشعاع قرار داده است.

رشد هم‌زمان اکوسیستم و سرمایه؛ شرط پایداری

احمد احمد‌آبادی با تاکید بر ضرورت رشد هم‌زمان اکوسیستم و جریان پایدار سرمایه، بیان کرد که اکوسیستم سرمایه‌گذاری بدون این هم‌افزایی رشد نخواهد کرد.

وی افزود: با وجود افزایش تعداد صندوق‌های جسورانه، هنوز تردیدهایی درباره بازدهی و سازوکار آن‌ها میان سرمایه‌گذاران وجود دارد. سرمایه‌گذاری جسورانه فعالیتی پرریسک و بلندمدت است و سرمایه‌گذاران باید ماهیت آن را بپذیرند.

وی در پایان، راهکارهایی برای تقویت این بازار ارائه داد:

1. نهادهای مالی باید جذابیت حضور در این حوزه را افزایش دهند.
2. احراز صلاحیت مدیران باید با دقت بیشتری انجام گیرد.
3. پذیرش ریسک از سوی سرمایه‌گذاران خصوصی شرط اصلی تداوم رشد صندوق‌ها است.