هشدار معماران درباره حذف هویت تبریز؛ خانه نعمت‌زاده مهمان‌سرا می‌شود

خانه‌های تاریخی؛ معلمان خاموش معماری

جعفر صراف‌زاده، معمار، پژوهش‌گر و مدرس دانشگاه، با انتقاد از کم‌توجهی به میراث فرهنگی بیان کرد: «ما هنوز بلد نیستیم میراث‌داری کنیم. میراث‌داری یعنی شناخت، احترام و تداوم یک ارزش.» او خانه‌های تاریخی تبریز را نه صرفاً ساختمان، بلکه روایتگر ذوق، هنر و هویت شهری دانست که گنجینه‌ای از دانش و تجربه قرون گذشته را در خود جای داده‌اند.

معماری درون‌گرا و مقیاس صمیمی

صراف‌زاده مقیاس صمیمی در معماری را طراحی فضا متناسب با فرد و پیشینه ذهنی او تعریف کرد. وی افزود که زیبایی باید از درون فضا بجوشد. خانه‌های تاریخی تبریز نماد همین نگاه درونی‌اند؛ فضایی درون‌گرا با حیاط مرکزی، تالارها، ایوان‌ها و حوض‌هایی که آرامش را به ساکنان هدیه می‌دهند و آنان را از هیاهوی بیرون جدا می‌کنند.

در این خانه‌ها، تقسیم‌بندی فضاها با هوشمندی تمام صورت گرفته است. عناصری چون پنجره‌های اُرُسی و شیشه‌های رنگی، نور را به شکلی شاعرانه وارد فضا کرده و آرامش بصری می‌آفرینند. این همان زبان پنهان معماری تبریز است.

نمونه‌های شاخص معماری تاریخی تبریز

• خانه امیرنظام گروسی: نمونه‌ای درخشان از هماهنگی با طبیعت (با تالار تابستانی).
• خانه بهنام: نشان‌دهنده توجه به نیازهای روزمره و هماهنگی زندگی و معماری.
• خانه شربت‌اوغلی: ترکیبی از زیبایی، کارکرد و معنا در یک فضای واحد.
• خانه گنجه‌زاده: نمادی از دقت در جزئیات و توجه به انسان.

وی تأکید کرد که در معماری تبریز، جزئیات فقط تزیین نیستند، بلکه حامل معنا و فرهنگ‌اند. مقرنس‌کاری‌ها، نقوش هندسی، قاب‌بندی‌های چوبی و شیشه‌های رنگی، همه نشان‌دهنده دقت، ذوق و دانش معماران گذشته است. او خانه‌های تاریخی را «معلمان بی‌کلام معماری» خواند که به معماران امروز درس تعادل میان زیبایی، کارکرد و معنا می‌دهند.

خانه تاریخی نعمت‌زاده؛ حفظ شأن تبریز با مرمت اصولی

نسرین مجتهدی، معمار، محقق و مرمت‌گر، در بخش دیگری از نشست به معرفی و تحلیل ویژگی‌های معماری و مرمتی خانه تاریخی نعمت‌زاده پرداخت و تأکید کرد: «حفظ بناهای تاریخی یعنی حفظ شأن تبریز؛ زیرا هر خانه تاریخی، بخشی از حافظه و هویت این شهر است.»

معرفی و مشخصات خانه نعمت‌زاده

خانه نعمت‌زاده یکی از خانه‌های شاخص تبریز و متعلق به اواخر دوره قاجاریه است. این اثر در تاریخ ۱۱ مهرماه ۱۳۸۳ با شماره ۱۱۷۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و هم‌اکنون در دست مرمت است.

• موقعیت: خیابان مقصودی، بن‌بست نعمت‌زاده، پلاک ۴۲.
• وضعیت کنونی: ساختار مسکونی خود را حفظ کرده اما خالی از سکنه است.
• شاخص‌ترین ویژگی: ایوان ستون‌دار.

مجتهدی توضیح داد که ورودی خانه دارای هشتی است که نقشی میانجی دارد و فضاهای پیرامونی آن در میان مجموعه‌ای از بافت‌های تاریخی و فرهنگی قرار دارند.

ساختار فضایی و آسیب‌شناسی بنا

تقارن، ویژگی مشترک بسیاری از خانه‌های تاریخی تبریز از جمله خانه نعمت‌زاده است که از درک زیبایی‌شناسی معماران سنتی نشأت می‌گیرد. تزیینات آجرکاری و جزئیات ظریف پنجره‌ها، این هماهنگی را تکمیل کرده‌اند. آرایه‌ها و تزیینات در معماری سنتی ایران صرفاً تزئینی نبوده، بلکه حامل مفاهیم معنوی و متافیزیکی بوده‌اند.

این بنا نیز مانند بسیاری از آثار تاریخی، تحت‌تأثیر عوامل طبیعی و انسانی دچار آسیب شده است. مهم‌ترین عامل تخریب، رطوبت ناشی از نفوذ آب به پی و دیواره‌ها (طبق قانون مویینگی) و ریزش نزولات آسمانی بوده که به ساختار ایستایی بنا نیز آسیب زده است.

طرح احیا و کاربری جدید

برای جلوگیری از گسترش آسیب‌ها، حفاظت بنا هم‌زمان با عملیات مرمتی در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس طرح مصوب، احیای خانه با کاربری مهمان‌سرا در نظر گرفته شده است تا بنا پس از مرمت، بار دیگر به حیات شهری بازگردد.

مجتهدی اصول ضروری در طرح احیا را شامل موارد زیر دانست:

1. انتخاب استراتژی متناسب با حفظ ارزش‌های اصیل بنا.
2. پاسخگویی به نیازهای کاربران جدید.
3. ارائه طرح عملکردی هماهنگ با کاربری گذشته.
4. ایجاد تغییرات کالبدی سنجیده.
5. پیش‌بینی تأسیسات سازگار با ساختار بنا.
6. حل مسائل حقوقی مرتبط با عملکرد جدید.

هدف نهایی این طرح، بازگرداندن زندگی به خانه نعمت‌زاده است؛ بدون آنکه روح تاریخی بنا قربانی نیازهای جدید شود.

خانه‌های قدیمی؛ امانتی برای نسل آینده

الهام قاسمیان، مدیر یکی از خانه-کافه‌های قدیمی تبریز، نیز بر تعلق خاطر خود به خانه‌های تاریخی تأکید کرد و گفت: «ما در برابر نسل آینده مسئولیم و باید این میراث ارزشمند را به فرزندان‌مان تحویل دهیم.» او معتقد است که برای زنده نگه داشتن هویت تبریزی، باید فرهنگ زیست در خانه‌های تاریخی گسترش یابد، زیرا این بناها روایتگر سبک زندگی، فرهنگ و روح مردم تبریز در طول تاریخ‌اند.