بحران موزه ۲۵ میلیون دلاری نیجریه؛ درگیری سیاسی بر سر برنزهای بنین

موزه جدید و باشکوه هنر غرب آفریقا (مووا) در نیجریه که قرار بود برای اولین بار درهای خود را به روی عموم بگشاید، در هفته افتتاحیه برنامه‌ریزی شده خود، هدف درگیری‌های شدید سیاسی محلی قرار گرفت و افتتاح آن به تعویق افتاد. این پروژه عظیم که پنج سال صرف ساخت آن شده و هزینه‌ای بالغ بر ۲۵ میلیون دلار در بر داشته، اکنون به دلیل اختلافات بر سر مالکیت و نام‌گذاری، با خطر توقف روبرو است.

بحران سیاسی و لغو امتیاز زمین

این مجموعه ۶ هکتاری (۱۵ جریبی) در قلب شهر بنین، مرکز ایالت جنوبی ادو، قرار دارد و شامل یک محوطه کاوش باستان‌شناسی و ساختمان‌هایی است که توسط معمار برجسته بریتانیایی-غنایی، سِر دیوید آجای، طراحی شده‌اند. با وجود آماده‌سازی‌های دقیق و فعالیت‌های شبانه‌روزی کارکنان برای رقابت با موزه‌های غربی، دولت محلی ایالت ادو با لغو حق استفاده از زمینی که موزه در آن ساخته شده، برنامه‌های افتتاحیه را بر هم زد.

دلایل لغو امتیاز و اعتراضات

سخنگوی ایالت ادو اعلام کرد که دلیل این اقدام، حذف کلمه «ادو» از نام اصلی موزه در مدارک اولیه بوده است. این اقدام پس از اعتراضات روز یکشنبه رخ داد؛ گروهی از معترضان با هجوم به محوطه موزه، خواستار تغییر نام آن به «موزه سلطنتی بنین» و قرار گرفتن آن تحت کنترل پادشاه محلی، اوبا ایووار دوم (Oba Ewuare II)، شدند.

گروهی از معترضان خشمگین به میهمانان خارجی موزه توهین کردند و آنها را مجبور ساختند تا تحت اسکورت پلیس محل را ترک کنند. این تنش‌ها به حدی بالا گرفت که بولا تینوبو، رئیس‌جمهور نیجریه، برای کنترل اوضاع و کاهش خسارات ناشی از این بحران روابط عمومی، کمیته‌ای عالی‌رتبه تشکیل داد.

بخش عمده‌ای از این سیاسی‌کاری به رقابت‌های داخلی در سطح ایالت بازمی‌گردد. گادوین اوباسکی، فرماندار پیشین ادو که دوره خدمتش سال گذشته به پایان رسید، از حامیان اصلی این موزه بود. به نظر می‌رسد دولت فرماندار جدید که متحد نزدیک اوبا است، خواهان سهم بیشتری در این پروژه است.

مووا: نهادی برای تقویت اقتصاد خلاق

فیلیپ ایهناچو، تاجر و مدیر اجرایی مووا، این پروژه را به عنوان یک نهاد غیرانتفاعی نیجریه‌ای معرفی می‌کند که هدفش ایجاد بیش از ۳۰,۰۰۰ شغل مستقیم و غیرمستقیم و کمک سالانه بیش از ۸۰ میلیون دلار به اقتصاد خلاق منطقه است. بودجه ۲۵ میلیون دلاری موزه از طریق کمک‌های مالی اهداکنندگان مختلف، از جمله دولت‌های فرانسه و آلمان، موزه بریتانیا و دولت ایالتی ادو تأمین شده است.

ایهناچو تأکید می‌کند که هدف اصلی موزه، تبدیل بنین سیتی به «یک مقصد فرهنگی» و ایجاد اکوسیستمی برای حمایت از خلاقیت‌های معاصر آفریقای غربی است؛ از جمله فیلم، عکاسی، موسیقی، رقص و مد، نه فقط هنرهای تجسمی.

او می‌گوید: «همیشه یکی از ناامیدی‌های من این بوده است که ما از ابتدا گفتیم که موزه ما درباره مدرن و معاصر خواهد بود. اما به دلیل روایت غربی درباره بازگشت برنزهای بنین، همه به ما به عنوان موزه‌ای که آنها در آنجا نگهداری خواهند شد، اشاره می‌کردند.»

جدال بر سر «برنزهای بنین»

در کانون این اختلافات، موضوع بحث‌برانگیز برنزهای بنین قرار دارد؛ مجموعه‌ای از مجسمه‌های برنجی، عاجی و چوبی که در سال ۱۸۹۷ طی یک لشکرکشی تنبیهی توسط سربازان بریتانیایی از کاخ سلطنتی پادشاهی بنین غارت شدند.

امروزه هزاران قطعه از این آثار در موزه‌های اروپا و آمریکای شمالی پراکنده‌اند. بازگشت آنها به یکی از داغ‌ترین بحث‌ها در دنیای هنر جهانی تبدیل شده و حدود ۱۵۰ قطعه تاکنون به نیجریه بازگردانده شده‌اند.

مالکیت قانونی و موضع موزه

زمانی که طرح‌های موزه مووا در سال ۲۰۱۹ اعلام شد، انتظار می‌رفت این مجموعه خانه طبیعی برنزهای بازگردانده شده باشد. اما دو سال پیش، دولت فدرال اعلام کرد که اوبا (پادشاه سنتی) مالک و نگهدارنده قانونی هرگونه برنز بازگردانده شده خواهد بود. این امر باعث شد تا کاخ سلطنتی برای تأسیس موزه‌ای تحت کنترل مستقیم خود تلاش کند و مووا را در موقعیت دشواری قرار داد.

ایهناچو در این باره می‌گوید: «مشکل اینجاست که ما نه مالک برنزها هستیم و نه عنوان قانونی برای نگهداری از آنها داریم.»

دیدگاه‌های جامعه محلی و متخصصان

برخی ساکنان محلی مانند ایوکا ساسس، فارغ‌التحصیل مجسمه‌سازی، معتقدند که بسیاری از مردم شهر «اهمیتی به گفتگوی استرداد نمی‌دهند»، اما موزه فرصتی برای مطالعه دقیق‌تر آثار فراهم می‌کند. اولواتویین سوگبسان، متخصص فرهنگی، معتقد است که این گفتگو بیش از حد نخبه‌گرایانه شده است:

• مردم عادی نگران امرار معاش روزانه خود هستند.
• بسیاری حتی از وجود برنزها اطلاعی ندارند.
• استرداد باید فراتر از بازگرداندن آثار، شامل بازسازی حافظه و زبان باشد.

او پیشنهاد می‌کند که باید اصطلاح «برنزهای بنین» را استعمارزدایی کرد و آنها را با نام اصلی «ادو» یعنی «اموین اره» (Emwin Arre) به معنای «چیزهای فرهنگی» نامید.

نمایشگاه «بازگشت به خانه» و نمادگرایی

نمایشگاه افتتاحیه موزه با عنوان «بازگشت به خانه» (Homecoming)، آثاری از هنرمندان مشهور مانند یینکا شونیباره و تونی اوجی اودوتولا را به نمایش می‌گذارد. نصب هنری «یادبود استرداد ذهن و روح» اثر شونیباره، که شامل بیش از ۱۵۰ ماکت رُسی از برنزهای بنین است، جایگاه ویژه‌ای دارد.

«ساخت چنین بنای یادبودی، اعتراف به ترومای ناشی از غارت آن آثار معنوی است. این یک درگیری عمیقاً احساسی با ترومای تهاجم است.»

شونیباره توضیح می‌دهد که ساخت چنین بنای یادبودی، اعتراف به ترومای ناشی از غارت آن آثار معنوی است. او گِل رس را عمداً انتخاب کرده تا استعاره‌ای از ارتباط با سرزمین بنین باشد و هرم، یادآور شگفتی‌های باستانی آفریقا است.

اثر دیگری که توجه را جلب می‌کند، «شبکه ملی» (National Grid) اثر ندی‌دی دایکی است که با استفاده از استعاره قطعی مکرر برق در نیجریه، به شکست‌های گسترده‌تر کشور در حکمرانی و زیرساخت‌ها می‌پردازد.

آینده مبهم و نگرانی‌های بین‌المللی

وزیر فرهنگ نیجریه که ریاست کمیته ریاست‌جمهوری برای حل این اختلاف را بر عهده دارد، اظهار داشت: «مؤسسات فرهنگی ستون‌های هویت ملی ما هستند و باید از طریق رویکردهای مشارکتی که هم احترام به نگهدارندگان سنتی و هم ساختارهای نهادی مدرن را حفظ می‌کند، محافظت شوند.»

این درگیری‌ها این نگرانی را ایجاد کرده است که ممکن است تلاش‌های جاری برای بازپس‌گیری هنر غارت شده آفریقا را تضعیف کند و موزه‌های غربی را در مورد حفظ آثار بازگردانده شده، محق‌تر جلوه دهد. با این حال، کارکنان مووا مصمم هستند تا نشان دهند که خلاقیت آنها می‌تواند تعریف موزه مدرن آفریقایی را، با یا بدون آثار تاریخی، بازتعریف کند.