پیچیدگی‌های تشکیل دولت جدید در عراق؛ از اعتراضات تا انتخاب نخست‌وزیر

نتایج اولیه و آرایش فراکسیون‌های پیروز

پس از برگزاری انتخابات پارلمانی عراق در تاریخ ۲۰ آبان ماه و اعلام نتایج اولیه توسط کمیسیون عالی مستقل انتخابات، این کشور وارد یک فاز سیاسی حساس و پیچیده برای تشکیل دولت جدید شده است. این فرآیند طولانی که با طرح اعتراضات قانونی آغاز می‌شود، تا زمان کسب رأی اعتماد کابینه جدید ادامه خواهد داشت.

بر اساس نتایج اولیه اعلام شده، که البته قابل تغییر است، «فهرست بازسازی و توسعه» به رهبری محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر کنونی، با کسب ۴۶ کرسی بیشترین آراء را به خود اختصاص داد.

در رده‌های بعدی، «فهرست‌های دولت قانون» به رهبری نوری مالکی و «التقدم» به رهبری محمد الحلبوسی قرار گرفتند. این نتایج مقدمه ورود به مراحل قانونی و مذاکراتی برای تعیین سرنوشت دولت آینده عراق است.

مراحل قانونی تشکیل دولت جدید

کارشناسان مسائل حقوقی، روند تشکیل دولت جدید در عراق را در چهار مرحله اصلی قانونی خلاصه می‌کنند:

• مرحله اول: رسیدگی به اعتراضات و تأیید نهایی نتایج توسط دادگاه فدرال.
• مرحله دوم: دعوت رئیس‌جمهور از پارلمان جدید برای تشکیل اولین جلسه و انتخاب رئیس مجلس و دو معاون وی.
• مرحله سوم: انتخاب رئیس‌جمهور جدید و مأمور کردن نامزد بزرگترین فراکسیون برای تشکیل کابینه.
• مرحله چهارم: آغاز مذاکرات گسترده میان فراکسیون‌های پیروز برای نهایی‌سازی ساختار دولت.

جزئیات زمانی و حقوقی فرآیند

نتایج اعلام شده قطعی نیستند و نامزدها می‌توانند ظرف ۳ روز نسبت به آن اعتراض کنند. پس از این مهلت، هیئت قضائی سه نفره ۱۰ روز فرصت دارد تا به اعتراضات رسیدگی کرده و نتایج نهایی را اعلام کند.

پس از تأیید نهایی، رئیس‌جمهور باید پارلمان جدید را دعوت کند تا ظرف ۱۵ روز تشکیل جلسه دهد. در اولین جلسه، رئیس مجلس و دو معاون او با کسب رأی نصف اعضا به علاوه یک رأی انتخاب می‌شوند.

در مرحله بعد، انتخاب رئیس‌جمهور جدید صورت می‌گیرد که باید ظرف مهلت ۳۰ روزه انجام شود. این پست که به طور سنتی سهم کُردها است، نیازمند کسب آرای اکثریت دو سوم از کل اعضای پارلمان (اکثریت مطلق) است.

انتخاب نخست‌وزیر و چالش بزرگترین فراکسیون

رئیس‌جمهور پس از انتخاب شدن، موظف است ظرف ۱۵ روز نخست‌وزیر را مأمور تشکیل کابینه کند. بر اساس ماده ۷۶ قانون اساسی عراق، نامزد نخست‌وزیری باید از اعضای «بزرگترین فراکسیون پارلمانی» انتخاب شود. این سِمت به صورت سنتی به سهم شیعیان اختصاص دارد.

به دلیل عدم امکان دستیابی یک حزب به اکثریت مطلق در پارلمان، ائتلاف‌های پیروز در انتخابات باید با متحدان خود مذاکره کنند تا به بزرگترین فراکسیون تبدیل شوند. نخست‌وزیر مأمور شده نیز ۳۰ روز کامل فرصت دارد تا اعضای دولت خود را انتخاب و برای کسب رأی اعتماد به مجلس نمایندگان معرفی کند.

لازم به ذکر است که انتخاب رئیس‌جمهور به اکثریت دو سوم (معادل ۲۲۰ نماینده) نیاز دارد، در حالی که انتخاب نخست‌وزیر و رئیس پارلمان با اکثریت نسبی (نصف به علاوه یک) انجام می‌پذیرد.

هشدار تکرار سناریوی تأخیر ۲۰۲۱

برخی پژوهشگران امور انتخاباتی بر این باورند که پیچیدگی‌های موجود در انتخابات کنونی و نزدیکی آراء گروه‌های سیاسی، به ویژه رقابت میان نیروهای چارچوب هماهنگی، احتمال تکرار سناریوی انتخابات سال ۲۰۲۱ و تأخیر طولانی در تعیین نخست‌وزیر و تشکیل دولت را افزایش می‌دهد.

علاوه بر این، مواضع و نفوذ قدرت‌های بین‌المللی تأثیرگذار در عراق نیز ممکن است در تعیین مسیر تفاهمات سیاسی آینده، به ویژه در مورد انتخاب نخست‌وزیر، نقش بسزایی داشته باشد. این عوامل پیش‌بینی می‌کنند که مرحله پساانتخابات و روند انتخاب نخست‌وزیر آینده با فراز و نشیب‌هایی همراه خواهد بود.