ریشه بحران آب در ایران؛ مدیریت غلط و اقلیم گرم و خشک

مدیریت ناکارآمد و توسعه نامتوازن؛ ریشه اصلی بحران آب

بحران‌های پی‌درپی محیط‌زیستی در ایران که منجر به فرسایش منابع، افت سفره‌های آب زیرزمینی و خشکسالی‌های مستمر شده، نتیجه سال‌ها توسعه، اسکان، صنعت و کشاورزی بدون انطباق با توان اکولوژیک سرزمین است. در حالی که اقلیم ایران یک‌دست نیست و نیازمند برنامه‌ریزی متفاوت برای هر منطقه است، مواجهه یکسان با آن، کشور را به سمت تصمیمات اضطراری نظیر جیره‌بندی آب و احتمال جابه‌جایی جمعیت سوق داده است.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، ضمن تأکید بر اینکه میانگین اقلیم ایران هیچ‌گاه برای کشاورزی پرمصرف طراحی نشده بود، به تشریح دلایل عمیق‌تر بحران آب در کشور پرداخت.

مقایسه اقلیمی ایران: فراتر از کلیشه‌های شبکه‌های اجتماعی

وظیفه در پاسخ به مقایسه‌های عمومی درباره اقلیم ایران با همسایگان (مانند تصاویر برف در ترکیه)، تأکید کرد که میزان آسیب‌پذیری کشورها در مواجهه با خشکسالی یکسان نیست. او وضعیت را به تمثیل «چتر داشتن زیر باران» تشبیه کرد:

کشوری که بارگذاری جمعیتی، کشاورزی، صنعت و مصرف آب را بیش از ظرفیت منابع آبی خود انجام داده باشد، در شرایط اقلیمی مشابه، خسارت بسیار شدیدتری می‌بیند.

وی تصریح کرد که در ایران، حجم تقاضا برای آب بسیار بالاتر از توان منابع است و به همین دلیل، اثر خشکسالی در کشور ما پررنگ‌تر از کشورهایی است که مصرف خود را متناسب با منابع آب تنظیم کرده‌اند. او افزود که توسعه باید با ظرفیت آب و اقلیم سازگار باشد تا جامعه و طبیعت تاب‌آوری لازم را در دوره‌های خشکسالی داشته باشند.

سهم مدیریت در بحران آب تهران

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، ضمن اشاره به ریشه‌های مدیریتی بحران آب در پایتخت، تأکید کرد که کم‌آبی تنها ناشی از اقلیم نیست و سهم خطاهای مدیریتی در آن انکارناپذیر است.

• اگر در گذشته آب از سایر حوضه‌ها به تهران منتقل نمی‌شد، بارگذاری جمعیتی پایتخت به این شکل نبود.
• اگر مدیریت منابع بهتر انجام می‌شد، امروز با چنین سطح بحرانی مواجه نبودیم.

وظیفه، تهران را یک «هات‌اسپات» یا نقطه کانونی فشار روی منابع آب توصیف کرد. او به تصرف بی‌حساب‌وکتاب طبیعت در حوضه‌های فرادست، ویلاسازی‌ها، زمین‌خواری و عدم وجود حریم دسترسی به رودخانه‌ها اشاره کرد که منجر به انحراف و تبخیر بخش مهمی از آب‌های بالادست و کاهش ورودی به سدها می‌شود.

آمارها چه می‌گویند؟ ایران کشوری گرم و خشک است

در پاسخ به تلقی عمومی مبنی بر پرباران بودن ایران، وظیفه بر ملاک قرار دادن آمار رسمی تأکید کرد و حقایق اقلیمی ایران را این‌گونه تشریح کرد:

این آمار نشان می‌دهد که میانگین بارش فلات مرکزی ایران که بخش عمده کشور را شامل می‌شود، نزدیک به پنج برابر کمتر از متوسط جهانی است. همچنین، ایران از نظر دما نیز در اقلیم گرم و خشک قرار دارد، به‌طوری که سال گذشته در شبانکاره بوشهر دمای ۵۶ درجه سانتی‌گراد ثبت شد که گرم‌ترین نقطه آسیا بود.

راه‌حل پایدار در سازگاری اقلیمی، نه انتقال آب

وظیفه پروژه‌های انتقال آب را مورد انتقاد قرار داد و گفت: «وقتی راه‌حل با ظرفیت اقلیمی سازگار نباشد، در آینده بحران را بازتولید و تشدید می‌کند.» او آب در سرزمین ایران را یک «منبع فوق‌حساس» دانست و تأکید کرد که انتقال آب، بحران را منتقل می‌کند و پس از مدتی هم مبدأ و هم مقصد دچار بحران شدیدتری خواهند شد.

رئیس مرکز ملی خشکسالی با تأکید بر اینکه ایران را نباید با کشورهای مرطوب و معتدل مقایسه کرد، متذکر شد که ایران به مراتب خشک‌تر از ترکیه، آذربایجان و ارمنستان است و میانگین کلی وضعیت جوی کشور، گرم و بسیار خشک است. او نتیجه‌گیری کرد که ایران کشور مستعد کشاورزی گسترده و پرمصرف نیست و راه‌حل پایدار در سه محور زیر خلاصه می‌شود:

• سازگاری اقلیمی
• مدیریت مصرف
• آمایش صحیح سرزمین

وظیفه در پایان اظهار داشت: «سازگاری با اقلیم یک انتخاب نیست، ضرورت است.»