تحول زیرساخت اعتبارسنجی در ایران؛ لندتک‌ها انحصار بانک‌ها را شکستند

ظهور شرکت‌های فناوری مالی (لندتک) و مدل‌های "الان بخر، بعداً پرداخت کن" (BNPL) در سال‌های اخیر، سیستم سنتی و انحصاری اعطای تسهیلات در ایران را متحول کرده است. این نوآوری‌ها با استفاده از داده‌های جایگزین، موانع پیچیده بانکی را کنار زده و دسترسی به اعتبار را برای بخش عظیمی از جامعه که پیشتر از دریافت وام محروم بودند، تسهیل کرده است. این تحول نه تنها ریسک سیستم مالی را مدیریت کرده، بلکه گامی بنیادین در جهت تحقق فراگیری مالی و عدالت اجتماعی محسوب می‌شود.

شکستن انحصار سنتی بانک‌ها و افزایش دسترسی به اعتبار

دریافت اعتبار در ایران دهه‌ها تحت سلطه ساختار سنتی و انحصاری بانک‌ها و نهادهای محدود اعتبارسنجی قرار داشت. بسیاری از شهروندان به دلیل پیچیدگی‌ها و موانع موجود، از دریافت وام و اعتبار محروم می‌ماندند. با این حال، لندتک‌ها و نوآوری‌های دیجیتال این انحصار را به چالش کشیده‌اند.

رئیس کمیسیون لندتک سازمان نظام صنفی رایانه‌ای تهران، تحولات بنیادین در زیرساخت‌های اعتبارسنجی کشور را تأیید کرد و تأکید نمود که استفاده از مدل‌های مبتنی بر داده‌های جایگزین و فناوری‌های نوین، تحولی جدی در گسترش دسترسی به اعتبار در ایران ایجاد کرده است.

در گذشته، تنها حدود ۳۰ درصد مردم دارای رتبه اعتباری بودند، در حالی که این عدد در حال حاضر به مراتب افزایش یافته است. جامعه هدف لندتک‌ها، کسانی بودند که رتبه اعتباری نداشتند یا بانک‌ها به آن‌ها اعتماد نمی‌کردند.

تغییرات قانونی و تقسیم‌بندی شرکت‌های اعتبارسنجی

این تحولات فناورانه با تغییرات قانونی نیز همراه بوده است. در گذشته، تنها یک شرکت اعتبارسنجی امکان فعالیت داشت، اما اکنون «قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت» آیین‌نامه اعتبارسنجی را مشخص کرده و شرکت‌های اعتبارسنجی را به دو نوع تقسیم نموده است:

• شرکت‌های نوع یک: (مشابه مدل‌های سنتی قبلی)
• شرکت‌های نوع دو: مشابه Credit Bureaus در دنیا، که می‌توانند با جمع‌آوری داده‌های غیرحاکمیتی و رفتاری، مدل‌های اعتبارسنجی نوینی را توسعه دهند.

هدف اصلی از این تقسیم‌بندی و توسعه مدل‌های جدید، کاهش ریسک و ضابطه‌مند کردن فضای اعتبار در کشور عنوان شده است.

پر کردن خلاء زیرساخت سابقه اعتباری

یکی از مهم‌ترین نقش‌های شرکت‌های لندتکی، پر کردن خلأ زیرساخت سابقه اعتباری در ایران است. برخلاف مدل‌های جهانی مانند کردیت کارت در اروپا و آمریکا که با سقف‌های کوچک شروع شده و با رفتار اعتباری فرد به صورت پلکانی رشد می‌کنند، ایران فاقد چنین زیرساختی بود.

لندتک‌ها با استفاده از مدل‌های اعتبارسنجی نوین و مدیریت نکول، به افرادی که سابقه اعتباری نداشتند، فرصت دوباره برای اعتمادسازی و ایجاد سابقه اعتباری داده‌اند. این روند در مجموع به نفع نظام اقتصادی و مردم است و باعث می‌شود اعتبارات در نهایت با فراگیری بالاتر و به نقطه مصرف واقعی هدایت شوند.

ادامه این روند، در صورت رفع برخی موانع رگولاتوری، تضمین می‌کند که اعتبارات خرد، به جای تمرکز در یک دایره محدود، به شکل عادلانه‌تر در میان مردم توزیع شده و به افزایش قدرت خرید آنها کمک کند.