بحران فرش زنجان؛ کاهش تولید به نصف، توقف بیمه و بلاتکلیفی ۲۰۰۰ پرونده تسهیلات

استان زنجان، که از دیرباز مهد تولید فرش دستباف ایران به‌شمار می‌رود، با طرح‌های شاخصی چون سه‌قلو، ستاره‌ای، لچک و ترنج و ماهی درهم، شهرتی جهانی کسب کرده بود. قالی‌های این منطقه که عمدتاً توسط زنان و دختران روستایی و با تکیه بر ذوق و تجربه بومی بافته می‌شدند، به‌دلیل گره‌های متراکم و کیفیت بالای پشم و رنگ‌های اصیل، جایگاه ویژه‌ای در بازارهای داخلی و خارجی داشتند.

اما این هنر-صنعت اصیل ایرانی اکنون در معرض خطر خاموشی قرار گرفته است. کاهش شدید تقاضای جهانی، افزایش سرسام‌آور هزینه‌های تولید و نبود حمایت‌های ساختاری، تولید فرش دستباف زنجان را به کمتر از نصف سال‌های گذشته رسانده و معیشت بافندگان را تهدید می‌کند.

ناامیدی هنرمندان از رکود بازار

کارشناسان معتقدند که نبود برنامه‌ریزی منسجم برای بازاریابی و آموزش نسل جدید بافندگان، از دلایل اصلی رکود در این صنعت است. یکی از بافندگان زنجانی با انتقاد شدید از وضعیت موجود، کاهش تقاضا و نبود حمایت‌های لازم را عامل دلسردی هنرمندان و افت تولید دانست.

فرش زنجان در گذشته از جایگاه ویژه‌ای در بازارهای داخلی و خارجی برخوردار بود، اما در سال‌های اخیر به دلیل کاهش صادرات و نبود حمایت‌های مالی، بسیاری از کارگاه‌های بافت تعطیل یا نیمه‌فعال شده‌اند.

این هنرمند تأکید کرد که احیای دوباره این هنر اصیل، نیازمند برنامه‌ریزی مسئولان برای تأمین مواد اولیه با قیمت مناسب، ایجاد بازار فروش پایدار و معرفی گسترده‌تر فرش زنجان در سطح ملی و بین‌المللی است.

آمار تولید و موانع تجارت خارجی

معاون بازرگانی و توسعه تجارت خارجی اداره‌کل صمت استان زنجان، با اشاره به پیشینه غنی و تاریخی فرش زنجان، اعلام کرد که سالانه بیش از یک میلیون تخته فرش دستباف در استان تولید می‌شود. وی با تأکید بر ظرفیت بالای اشتغال‌زایی این صنعت، موانع تجاری را یکی از مشکلات اصلی برشمرد:

• تنها ۱۰ درصد از صادرات فرش دستباف مشمول رفع تعهد ارزی می‌شود.
• برندسازی، تجاری‌سازی و ثبت جهانی فرش زنجان انجام شده است.
• ۸ میلیارد و ۵۵۰ میلیون تومان تسهیلات به فرشبافان پرداخت شده است.

وی همچنین به رقابت با کشورهای همسایه مانند افغانستان اشاره کرد که با عرضه محصولات ارزان‌تر، جایگاه تاریخی فرش ایران را تهدید می‌کنند. به گفته این مقام مسئول، با اجرای برنامه‌های نوین تجاری، آموزش‌های تخصصی و ارتقای کیفیت مواد اولیه، می‌توان فرش زنجان را به جایگاه واقعی‌اش بازگرداند.

بحران بیمه و تسهیلات: تولید نصف شد

محمدحسین بیگدلی، رئیس اتحادیه فرشبافان استان زنجان، با ارائه آمار تکان‌دهنده‌ای از وضعیت بافندگان، عمق بحران را نمایان ساخت. وی توقف بیمه فرشبافان از سال ۱۳۹۴ و نبود منابع مالی کافی را عامل اصلی کاهش تولید به کمتر از نصف سال‌های گذشته دانست.

مشکلات معیشتی و آمار نگران‌کننده

مشکلات ساختاری و مالی، انگیزه را از بافندگان سلب کرده است:

• بیمه: حدود ۷۰۰ پرونده بیمه‌ای بلاتکلیف مانده و بیش از ده سال است که ثبت‌نام جدیدی صورت نگرفته است. تعداد بیمه‌شدگان از ۱۹ هزار نفر در سال ۱۳۹۴ به ۳۶۰۰ نفر کاهش یافته است.
• تسهیلات: حدود ۲ هزار پرونده در صف دریافت وام‌های مشاغل خانگی هستند که بسیاری بیش از پنج سال در انتظار مانده‌اند و تاکنون حتی یک پرونده نیز تسهیلات دریافت نکرده است.
• هزینه مواد اولیه: قیمت ابریشم از ۶ میلیون به حدود ۱۰ میلیون تومان در هر کیلو رسیده و به‌طور میانگین هزینه‌ها بیش از پنجاه درصد افزایش یافته است.

درآمد بافندگان کفاف زندگی آنان را نمی‌دهد؛ میانگین درآمد ماهانه یک بافنده ابریشم حدود ۱۱ تا ۱۲ میلیون تومان است که با هزینه‌های زندگی همخوانی ندارد.

بیگدلی همچنین گلایه کرد که فرش استان به‌طور مستقیم صادر نمی‌شود و عمده سود به واسطه‌ها می‌رسد، در حالی که کشورهایی چون هند، نپال و ترکیه با هزینه‌های تولید پایین‌تر، بازار جهانی را در اختیار گرفته‌اند.

فرش زنجان در خطر خاموشی

رئیس اتحادیه فرشبافان هشدار داد که اگر روند فعلی ادامه یابد، در چند سال آینده دیگر چیزی به نام فرش دستباف زنجان باقی نخواهد ماند. این افول، نه تنها یک ضرر اقتصادی، بلکه نابودی بخش مهمی از میراث فرهنگی و هنری استان را در پی خواهد داشت. احیای این صنعت نیازمند حمایت فوری دولت، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و ترویج آموزش برای حفظ این هنر کهن است.

چالش‌های پابرجا

کارشناسان و مسئولان بر رفع چالش‌های زیر برای حفظ این صنعت تأکید دارند:

1. صادرات بخش قابل‌توجهی از فرش‌ها بدون ذکر نام زنجان.
2. استفاده از پشم نامرغوب در برخی مناطق روستایی.
3. قیمت پایین خرید توسط دلالان.
4. نبود بیمه مؤثر و کمبود حمایت مالی.