لایروبی سدها ناممکن؛ نرخ رسوب‌گذاری و راهکار اصلی مقابله با تنش آبی

واقعیت لایروبی سدها؛ هزینه سرسام‌آور و مشکلات فنی

کارشناسان اقلیم شناسی تاکید می‌کنند که لایروبی و رسوب‌زدایی تنها در سدهایی که با مشکل حاد رسوبی مواجه هستند و پس از انجام مطالعات هیدروگرافی دقیق، برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود. این در حالی است که این موضوع درباره اغلب سدهای کشور صدق نمی‌کند.

همزمان با فصل آبگیری سدها (معمولاً فروردین و اردیبهشت)، سیلاب‌های ناشی از بارش‌های بهاری و ذوب برف، علاوه بر افزایش حجم آب، رسوباتی را نیز وارد دریاچه سدها می‌کنند. پس از اتمام این فصل، عملیات تخلیه بخشی از بار رسوبی معلق از طریق بازگشایی دریچه‌های تخلیه تحتانی (جت زنی) صورت می‌گیرد. با این حال، لایروبی کامل به دلایل زیر امکان‌پذیر نیست:

• هزینه بسیار بالا: عملیات لایروبی هزینه‌های فنی و اجرایی سنگینی دارد که انجام آن را ناممکن می‌سازد.
• مشکلات فنی و اجرایی: پیچیدگی‌های فنی مانع از اجرای گسترده این عملیات می‌شود.
• تخلیه محدود: تنها راهکار موجود، باز کردن دریچه‌ها در فصل سیلاب برای تخلیه بخشی از گل و لای است.

در بسیاری از کشورهای دنیا نیز، به دلیل پرهزینه و سخت بودن لایروبی، پس از پر شدن یک سد از رسوبات، سد جدیدی ساخته می‌شود و سد قبلی لایروبی نمی‌شود.

نرخ رسوب‌گذاری سدهای ایران در مقایسه با جهان

بر اساس تخمین‌های کارشناسی، نرخ رسوب‌گذاری سالانه سدهای ایران (درصد از دست‌دهی حجم مخازن) در حدود ۰.۷۵ درصد است. این رقم در مقایسه با متوسط جهانی که حدود ۱ درصد است، در سطح قابل قبولی قرار دارد. مقایسه این نرخ در مناطق مختلف جهان به شرح زیر است:

راهکار اصلی مقابله با رسوب: گسترش آبخیزداری

با توجه به ناممکن بودن لایروبی گسترده، بهترین شیوه برای کاهش رسوبات و افزایش طول عمر سدها، تمرکز بر اقدامات پیشگیرانه است. مهم‌ترین و مؤثرترین راهکار، گسترش آبخیزداری در بالادست سدهاست.

آبخیزداری در بالادست کمک می‌کند تا سطوح خاک شسته نشود و از حرکت سنگریزه‌ها و گل و لای به سمت مخازن سد جلوگیری به عمل آید. این اقدام حیاتی، صدمات جبران‌ناپذیر ناشی از انباشت رسوبات در کف سدها و کاهش عمر مفید آن‌ها را به حداقل می‌رساند.

تحلیل فنی جریان آب و رسوب

آب رودخانه نسبت به آب مخزن سد، دو تفاوت عمده دارد: گل‌آلودتر و سردتر بودن. این ویژگی‌ها باعث سنگین‌تر شدن آب رودخانه شده و جریان آن پس از ورود به مخزن، در قسمت تحتانی و در امتداد شیب به حرکت خود ادامه می‌دهد. این جریان زیرین گل‌آلود نهایتاً در انتهای مخزن بالا آمده و با آب داخل مخزن مخلوط می‌شود و در صورت پر بودن مخزن، بخشی از آن از سرریز سد خارج می‌گردد.

چالش خشکسالی و لزوم مدیریت منابع آب

کشور ما در نوار خشک کره زمین واقع شده است و بارندگی طبیعی آن کمتر از ۲۵۰ میلی‌متر در سال است. این واقعیت اقلیمی ایجاب می‌کند که بارگذاری واحدهای جمعیتی، صنعتی و الگوی کشت، متناسب با همین ذخیره محدود برنامه‌ریزی شود. در غیر این صورت، کشور با چالش و تنش آبی جدی مواجه خواهد شد.

در شرایط کنونی که کشور وارد ششمین سال خشکسالی مداوم شده و بارندگی کافی رخ نداده، لایروبی نمی‌تواند راهکار کوتاه‌مدت و دقیقی برای گذر از بحران باشد. لذا، تمرکز بر دو محور اصلی ضروری است:

1. نیاز به بارش باران: برای پر شدن مجدد منابع آبی.
2. مدیریت مصرف: در نقطه مصرف (شهرها و سایر حوزه‌ها) برای مدیریت آب موجود در مخازن تا رسیدن به فصل بارش‌ها.

اهمیت مدیریت مصرف در تهران و سایر استان‌ها

سیاست‌های کلان در حوزه آب بر مدیریت مصرف و رعایت الگوی کشت، خدمات و صنعت متمرکز است. در حوزه آب شرب، آمارها نشان می‌دهد که:

• میزان مصرف آب شرب در تهران حدود ۴۳ درصد کل آب مصرفی است.
• این رقم در سایر استان‌ها زیر ۷ درصد است.

به همین دلیل، تأمین آب شرب در استان تهران که منابع محدودی آن را تأمین می‌کنند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. توصیه می‌شود شهروندان با کاهش مصارف غیرضروری و رعایت الگوی مصرف طبیعی و نرمال، به عبور از شرایط خشکسالی کمک کنند. مصرف بیش از الگوی منطقی، «مصرف بی‌رویه» تلقی می‌شود و ارتقای آگاهی‌های عمومی در این زمینه حیاتی است.