بحران بی‌سابقه خزر: کاهش ۲۵۰ سانتی‌متری آب، تهدید تالاب‌ها و فراخوان همکاری منطقه‌ای

هشدار جهانی درباره فاجعه زیست‌محیطی خزر

دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی بسته جهان، با بحرانی جدی و بی‌سابقه در زمینه کاهش تراز آب مواجه است. این پدیده که پیامدهای گسترده اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی در پی دارد، نیازمند همکاری فوری و جامع پنج کشور ساحلی و هشت کشور حوضه آبریز این دریا است.

پیش‌بینی نشریه نیچر و کارشناسان روس

نشریه علمی نیچر در سال ۲۰۲۰ هشدار داد که سطح آب دریای خزر بر اساس سناریوهای مختلف تا پایان قرن حاضر ممکن است بین ۹ تا ۱۸ متر پایین بیاید. این کاهش فاجعه‌بار منجر به کوچک شدن سطح پهنه فعلی دریا به میزان ۲۴ تا ۳۴ درصد خواهد شد.

همچنین، مقام موسسه تحقیقات شیلات و اقیانوس‌شناسی روسیه اعلام کرده است که تراز آب خزر تا پایان سال جاری میلادی (دی‌ ۱۴۰۴) ممکن است حدود ۲۵ سانتی‌متر دیگر کاهش یابد که این شدیدترین روند افت عمق در پنج سال گذشته خواهد بود.

پیامدهای اقتصادی و زیستی در سواحل ایران

کارشناسان ایرانی تأکید کرده‌اند که کاهش سطح آب دریای خزر در قسمت جنوبی چالش‌های متعددی را ایجاد کرده است. این چالش‌ها عبارتند از:

• مشکلات در حوزه‌های بندری و اسکله‌ها، و اختلال در روند فعالیت بنادر و دریانوردی.
• تأثیر منفی بر صید و صیادی.
• خشک شدن ذخایر آبی ساحلی مانند تالاب‌ها و خلیج‌ها.
• افزایش عرصه ساحل و برهم خوردن تعادل زیستی منطقه.

سرعت بی‌سابقه پسروی آب: ۲۵۰ سانتی‌متر کاهش

فرشید رمضانی، مدیرکل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی گیلان، به کاهش ۲۵۰ سانتی‌متری سطح آب خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون اشاره کرد و بیان داشت که این تغییرات تدریجی، مهم‌ترین تأثیرات خود را در سه حوزه اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی گذاشته است.

نوسانات سریع‌تر از اقیانوس‌ها

مدیرکل زمین‌شناسی گیلان هشدار داد که دریای خزر در مسیر تغییری جدی و بی‌سابقه قرار دارد، به‌ویژه آنکه سطح آب اقیانوس‌ها در همین دوره زمانی سالانه حدود سه میلی‌متر افزایش داشته است. وی افزود:

سرعت افت سطح آب خزر طی پنج سال گذشته چهار تا پنج برابر بیشتر از دوره‌های قبل بوده است. اگر این روند ادامه یابد، سطح آب سالانه حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر کاهش پیدا می‌کند که نشان می‌دهد وارد مرحله‌ بحرانی تغییرات تراز آب می‌شویم.

نوسانات سطح آب دریای خزر حدود ۱۰۰ برابر سریع‌تر از دریاها و اقیانوس‌های آزاد است که این امر تغییرات خط ساحلی در مناطق جنوبی خزر را بسیار محسوس و تأثیرگذار می‌کند. عقب‌نشینی خط ساحلی در مناطقی مانند لَسکوکلایه در گیلان به حدود ۲۰۰ متر رسیده و خطر تبدیل شدن مناطق ساحلی به کانون‌های توفان گردوغبار وجود دارد.

تالاب‌های ساحلی؛ بزرگترین قربانیان

یکی از مهم‌ترین پیامدهای پسروی آب خزر، خشک شدن یا کاهش شدید سطح آب تالاب‌های ساحلی است. زیست‌بوم‌هایی نظیر تالاب گمیشان، میانکاله، بخش‌هایی از پارک ملی بوجاق، تالاب کیاشهر و زیباکنار به‌شدت آسیب دیده‌اند. این وضعیت منجر به:

• از بین رفتن زیستگاه‌های طبیعی.
• افزایش شوری آب و تغییر ترکیب زیستی.
• کاهش جمعیت پلانکتون‌ها.
• تهدید گونه‌های مهمی مانند فُک خزری و برخی گونه‌های ماهیان خاویاری.

عوامل اصلی بحران: گرمایش و سدسازی

کارشناسان دو عامل اصلی را در کاهش سطح آب دریای خزر مؤثر می‌دانند:

نقش تبخیر و کاهش ورودی ولگا

گرمایش زمین و افزایش سرعت تبخیر آب: تبخیر در دریای خزر پنج برابر بیشتر از میزان بارشی است که بر روی آن می‌بارد.

کاهش ورودی رودخانه‌ها: رود ولگا که بیش از ۸۰ درصد منابع آبی خزر را تأمین می‌کند، به دلیل سدسازی‌های گسترده و برداشت بی‌رویه آب در حوزه آبریز خود، ورودی کمتری به دریا دارد که تأثیر مستقیمی بر بیلان آبی خزر می‌گذارد.

آلاینده‌ها و فعالیت‌های انسانی

فعالیت‌های انسانی نظیر ساخت‌وسازها، بهره‌برداری از منابع نفت و گاز، و رهاسازی مواد آلاینده از پنج کشور ساحلی نیز وضعیت را بحرانی‌تر کرده است. در ایران، رودخانه‌های مرکزی مازندران مانند بابلرود و تجن سالانه حجم زیادی از آلاینده‌ها را وارد آب‌های ساحلی می‌کنند که تعادل اکولوژیک منطقه را برهم می‌زند.

راهکارهای منطقه‌ای و دیپلماتیک

مدیریت بحران کاهش تراز آب خزر تنها از طریق همکاری‌های فراملی امکان‌پذیر است. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، بر ضرورت بازنگری در طرح‌های سدسازی و تخصیص حق‌آبه دریای خزر از طریق مذاکرات فنی و دیپلماتیک تأکید کرد.

ضرورت همکاری فراملی و کنوانسیون تهران

وی تشکیل کارگروه ویژه منطقه‌ای با مشارکت تمام کشورهای ساحلی را ضروری دانست و بر استفاده از کنوانسیون تهران به‌عنوان چارچوب همکاری زیست‌محیطی منطقه تأکید کرد. این کنوانسیون باید به ابزاری قدرتمند برای اقدامات عملی تبدیل شود.

شینا انصاری: امروز زمان آن فرا رسیده که با عبور از مرزهای سیاسی و اختلافات احتمالی، دست در دست یکدیگر برای نجات این گنجینه طبیعی بی‌نظیر تلاش کنیم.

اجلاس استانداران حاشیه خزر در رشت

هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، اعلام کرد که کاهش مستمر سطح آب دریای خزر یکی از محورهای اصلی نخستین اجلاس استانداران کشورهای حوزه خزر خواهد بود که در تاریخ ۲۷ و ۲۸ آبان ماه با شعار «خزر، پل دوستی و توسعه منطقه‌ای» در رشت برگزار می‌شود.

وی کاهش تراز آب خزر را مسئله‌ای فرامنطقه‌ای دانست و پیشنهاداتی را در نشست بریکس در مسکو ارائه داد که شامل «مدیریت هوشمند آب، تصفیه و بازیافت با فناوری‌های نوین، حفاظت از تالاب‌ها، بیوتکنولوژی و حکمرانی یکپارچه منابع آب» است.

مدیرکل زمین‌شناسی گیلان نیز اجرای طرح مدیریت جامع مناطق ساحلی (ICZM) را مهم‌ترین راهکار مقابله با این بحران دانست، هرچند موانعی نظیر کمبود بودجه و چندپارگی در تصمیم‌گیری‌ها وجود دارد.