پدر علم هواشناسی ایران: طرح احیای ارومیه رد شد؛ بحران آب نتیجه جدایی سیاست از علم است

هشدار شش دهه‌ای پدر علم هواشناسی ایران درباره بحران آب و اقلیم

در شرایطی که تنش آبی به جدی‌ترین تهدید محیط‌زیستی و اقتصادی ایران تبدیل شده است، صدای دکتر حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران، پس از بیش از شش دهه هشدار پیگیرانه، همچنان بر نقش حیاتی مدیریت علمی در تصمیم‌گیری‌های کلان آب و اقلیم تأکید می‌کند. این دانشمند ۹۲ ساله که عمر خود را وقف مطالعه الگوهای اقلیمی کرده، از دهه ۴۰ خورشیدی تاکنون شاهد تغییرات شدید جوی، خشکسالی‌های ممتد و روند رو به گسترش «مرگ تالاب‌ها» بوده و نسبت به پیامدهای سیاست‌های نادرست گذشته هشدار می‌دهد.

اردکانی معتقد است تا زمانی که تصمیم‌گیری‌ها در حوزه آب از علم جدا باشد، بحران آب ایران نه تنها حل نمی‌شود، بلکه هر سال پیچیده‌تر خواهد شد.

طرح علمی احیای دریاچه ارومیه که پذیرفته نشد

دکتر اردکانی با اشاره به تجربه ۶۰ ساله پژوهشی خود، از طرح جامعی برای احیای دریاچه ارومیه سخن گفت که حدود هشت سال پیش، در همکاری با پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی ارائه شد اما مورد پذیرش قرار نگرفت. این طرح بر پایه روش‌های علمی و استفاده از سیستم‌های جوی خاص برای افزایش میزان بارش در منطقه استوار بود.

«هشت سال پیش، در حالی که هنوز دریاچه ارومیه به‌طور کامل از بین نرفته بود، طرح مفصلی را برای احیای آن آماده کردیم. متأسفانه مورد پذیرش قرار نگرفت و اکنون دریاچه به منبعی گرمایی و تولید نمک تبدیل شده است.»

وی تأکید کرد که خشک شدن دریاچه و تالاب‌ها پیامدهای جدی اقلیمی دارد و این پهنه‌ها اکنون با پراکنده کردن نمک توسط بادهای شدید، وضعیت را پیچیده‌تر می‌سازند. با این حال، اردکانی معتقد است اگر دولت عزم جدی داشته باشد، احیای نسبی این پهنه‌ها هنوز امکان‌پذیر است.

نقش حیاتی تالاب‌ها در تنظیم اقلیم و رطوبت

پدر علم هواشناسی ایران بر نقش حیاتی تالاب‌ها در تنظیم اقلیم و تأمین رطوبت جوی تأکید کرد و توضیح داد:

• تالاب‌های پرآب می‌توانند بخار آب قابل‌توجهی را وارد جو کنند.
• این بخار آب در افزایش بارش، تغییر نوع بارش و تعدیل تغییرات اقلیمی نقش مؤثری دارد.
• خشک شدن تالاب‌ها این تأثیر را از بین برده و شرایط اقلیمی منطقه را به‌شدت آسیب می‌زند.

اردکانی از نهادهای مسئول خواست تا با محاسبه و تحلیل دقیق، مشخص کنند که هر تالاب چه مقدار بخار آب می‌تواند به چرخه اقلیم کشور تزریق کند.

ایران در کمربند خشک اقلیمی؛ ضرورت تغییر جنس خاک

اردکانی با یادآوری اینکه ایران در یکی از خشک‌ترین کمربندهای اقلیمی جهان قرار دارد، بر اهمیت مدیریت دقیق منابع آبی و حفاظت از هر قطره آب تأکید کرد. وی نوسانات اقلیمی را دائمی و غیرقابل پیش‌بینی دانست و خواستار مدیریت دقیق ذخایر پشت سدها شد تا از تکرار سال‌های خشک جلوگیری شود.

این استاد پیشکسوت، تغییرات انسانی را عامل تشدید بحران اقلیم دانست و به تخریب پوشش گیاهی، از بین رفتن حوض‌ها و درختان در شهرها و تغییر جنس خاک اشاره کرد. وی تأکید کرد:

• جنس زمین در پویایی اقلیم نقش حیاتی دارد؛ اگر زمین رطوبت را حفظ کند، بارش‌ها بهبود پیدا می‌کند.
• برای مقابله با پیامدهای تغییر اقلیم، باید درختکاری گسترده در مناطق خشک و کویری انجام شود.
• کشورهایی مانند عربستان سعودی، پاکستان و مصر با اجرای طرح‌های عظیم درختکاری به دنبال بهبود شرایط اقلیمی خود هستند.

او نتیجه گرفت که مدیریت علمی و دقیق منابع آب، احیای پوشش گیاهی و بازنگری در سیاست‌های توسعه شهری مهمترین گام‌ها برای مقابله با روند نگران‌کننده تغییر اقلیم در ایران است.

تأثیر فعالیت‌های خورشیدی و انتقاد از کم‌توجهی به پژوهش

اردکانی تأکید کرد که تغییر اقلیم تنها محدود به گازهای گلخانه‌ای نیست و عواملی چون فعالیت‌های آتشفشانی و تغییرات چرخه‌های خورشیدی (فلر) نیز بر جذب انرژی در اتمسفر زمین اثر می‌گذارند. او با اشاره به تجربه سردترین زمستان قرن در سال ۱۳۴۲، که همزمان با تداخل چند چرخه خورشیدی بود، خواستار توجه جدی به این پدیده‌ها شد.

وی با انتقاد از بی‌توجهی دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی به پژوهش‌های اقلیمی، اظهار تأسف کرد که تلاش‌های او برای پیشنهاد پایان‌نامه‌هایی در خصوص ارتباط میان لکه‌های خورشیدی و وضعیت جوی ایران به نتیجه نرسیده است. او تأکید کرد که مدیران ارشد کشور باید به این نظرات علمی گوش دهند، زیرا ایران در «وضع خطرناک آبی» قرار دارد.

چشم‌انداز بارش‌ها و هشدار درباره ادعاهای غیرعلمی

این استاد هواشناسی با اشاره به خشکسالی پاییز، وضعیت اقلیمی پیش‌رو را بر اساس مدل‌های معتبر اقلیمی تحلیل کرد:

مدل‌های اجرا شده در یکی از دانشگاه‌های بزرگ آمریکا نشان می‌دهند:

1. از دهم آذر به بعد، میزان بارندگی به‌تدریج به سمت حد نرمال حرکت می‌کند.
2. انتظار می‌رود تا پایان بهار، میزان بارش به نرمال نزدیک شود، هرچند به دلیل خشکی شدید پاییز، رسیدن به بارش بالاتر از نرمال بعید است.
3. دو دوره هوای سرد و برفی در اوایل آذر و اواسط بهمن پیش‌بینی شده است.

اردکانی در پایان، با انتقاد از ادعاهای غیرعلمی مانند تولید بارش مصنوعی با انتقال بخار آب از خلیج فارس، مجدداً تأکید کرد که مدیریت منابع آب، حفاظت از تالاب‌ها و استفاده از داده‌ها و مدل‌های علمی معتبر تنها راه مقابله با بحران کم‌آبی است و هرگونه اقدام غیرعلمی می‌تواند آسیب‌های جدی به محیط زیست و منابع آب کشور وارد کند.