باغ کتاب تهران؛ چرا بزرگترین مجموعه فرهنگی پایتخت به افزایش مطالعه کمک نکرد؟

مشخصات و اهداف پروژه عظیم

باغ کتاب تهران در تابستان سال ۱۳۹۶ در منطقه عباس‌آباد و با مساحت تقریبی ۱۱۰ هزار متر مربع و زیربنای ۶۵ هزار متر مربع، در مجاورت کتابخانه ملی به بهره‌برداری رسید. این مجموعه امکانات متنوعی از جمله سالن‌های نمایشگاهی، مرکز علم کودک و نوجوان، گالری هنری، سینما، آمفی‌تئاتر و کافی‌شاپ را در خود جای داده است تا به‌عنوان «سرمایه فرهنگی پایتخت» به شهروندان خدمات ارائه دهد.

با این حال، با گذشت زمان و با توجه به هزینه بالای ساخت این پروژه از یک سو، و تأثیر اندک آن در ارتقای سرانه مطالعه و دسترسی شهروندان به کتاب از سوی دیگر، این پرسش مطرح است که آیا صرف وجود یک فضای وسیع برای عرضه کتاب می‌تواند منجر به افزایش مطالعه شود؟

مطالعه محصول یک سیاست فرهنگی جامع، آموزش، عادت‌سازی و حمایت اقتصادی از مخاطب است؛ نه صرفاً وجود یک ساختمان بزرگ.

گرانی خدمات؛ مانع اصلی ترویج فرهنگ و مطالعه

بررسی‌ها در ایام هفته کتاب و کتابخوانی نشان می‌دهد که با وجود حضور پرشور اردوهای دانش‌آموزی و حتی ارائه تخفیف‌هایی نظیر ۱۵ درصدی برای کادر ارتش، بخش عمده بازدیدکنندگان یا دست خالی مجموعه را ترک می‌کنند یا نهایتاً به خرید یک یا دو جلد کتاب اکتفا می‌کنند. قیمت کتاب در باغ کتاب تفاوت بنیادینی با سایر کتابفروشی‌ها ندارد و مشکل اصلی، هزینه بالای خدمات جانبی و فعالیت‌های تعاملی است.

افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها و تبدیل شدن به تجربه لوکس

والدین حاضر در این مجموعه اذعان می‌کنند که خدمات کودک و نوجوان در باغ کتاب گران است و حضور در آن یک تجربه فرهنگی لوکس به‌حساب می‌آید که تکرار آن به‌صورت هفتگی یا ماهانه برایشان مقدور نیست.

• در یک سال اخیر، قیمت بلیت برخی بخش‌های علمی و تعاملی کودک گاهی بیش از ۲ تا ۳ برابر افزایش یافته است.
• هزینه تجربه‌های بازی علمی، اتاق‌های تعاملی، کارگاه‌های کودک و نمایش‌های ویژه، در صورت همراهی با خرید کتاب، برای یک خانواده ۳ یا ۴ نفره به چند میلیون تومان می‌رسد.

این گرانی باعث شده است که بخش مهمی از مخاطبان نوجوان که قرار بود از طریق تجربه‌های جذاب علمی به مطالعه نزدیک شوند، به‌تدریج از این فضا فاصله بگیرند. وقتی یک تجربه علمی به قیمت یک سبد خرید ماهانه نزدیک می‌شود، دیگر از «ترویج علم» فاصله گرفته و تبدیل به «سرگرمی طبقه مرفه» می‌شود.

راهکارها برای عبور از تزئینی بودن

در کشوری که سرانه مطالعه‌اش سال‌هاست از حدود ۱۲ دقیقه در روز فراتر نمی‌رود، سیاست فرهنگی باید بر ارزان و قابل‌دسترس کردن کتاب برای همگان متمرکز باشد. باغ کتاب اگر می‌خواهد نقش واقعی خود را ایفا کند، باید تغییرات جدی را اعمال کند:

• خدمات کودک و نوجوان به‌طور جدی ارزان‌تر و مردمی‌تر ارائه شوند.
• لااقل در مناسبت‌هایی چون هفته کتاب و کتابخوانی، کتاب‌های پرخواننده و عمومی با تخفیف واقعی (۳۰ تا ۵۰ درصد) عرضه گردند.

در شرایط اقتصادی فعلی، خانواده‌ها روزبه‌روز بیشتر از تجربه‌های فرهنگی فاصله می‌گیرند و کتاب اولین چیزی است که از سبد خرید حذف می‌شود. اگر کتاب یک کالای لوکس باقی بماند، فرهنگ نیز لوکس و غیرعمومی خواهد شد. باغ کتاب می‌تواند با کاهش این فاصله مشهود میان ظرفیت فیزیکی عظیم و اثر فرهنگی کوچک خود، آغازگر این تغییر باشد.