چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران: از بحران آبی پسته و نوسان بورس تا عقب‌ماندگی صنعت خودرو

در بحبوحه تحولات متلاطم جهانی و ظهور شکلی جدید از جهانی‌سازی، اقتصاد ایران با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری عمیق دست‌و‌پنجه نرم می‌کند؛ از نوسانات شدید و هیجانی بازار سرمایه تا بحران منابع آبی ناشی از تولید محصولاتی چون پسته و عقب‌ماندگی صنعت خودرو از روند جهانی برقی‌سازی. این مجموعه تحولات، لزوم بازنگری اساسی در مدل‌های توسعه اقتصادی را بیش از هر زمان دیگری آشکار ساخته است.

نسخه جدید جهانی‌شدن و نااطمینانی‌های بازار

ورود جهان به عرصه‌ای از نااطمینانی‌ها و نوسانات مختلف اقتصادی و سیاسی، مدیران کسب‌وکار را برای تصمیم‌گیری‌ در مورد استراتژی‌های آینده دچار تردید کرده است. تحلیل‌ها حاکی از آن است که جهان در حال گذر از تعادل قدیم به تعادل جدید است و شکلی نوین از جهانی‌سازی در حال شکل‌گیری است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد وضعیت آینده جهان مجموعه‌ای از سناریوها خواهد بود و مدیران کسب‌وکار باید آماده تغییرات و تصمیمات سخت در این مورد باشند.

تفاوت‌های ساختاری بازار سهام ایران و آمریکا

تحلیل رفتار بازار سرمایه در ایران و آمریکا، تفاوت‌های ساختاری عمیقی را آشکار می‌کند. نمودارهای تجمیعی ورود پول حقیقی در یک بازه ده‌ساله، دو الگوی کاملاً متضاد را نمایش می‌دهند:

• بازار آمریکا: این شاخص با روندی باثبات و قابل پیش‌بینی از حدود ۱ در سال ۲۰۱۴ به بالای ۲ در ۲۰۲۴ رسیده است که نشان‌دهنده جریان مستمر و بلندمدت سرمایه است.
• بازار ایران: این نسبت در بیشتر سال‌ها منفی بوده و تنها در دو مقطع ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ با جهش‌های هیجانی به اعداد ۷ و ۶.۷ رسیده است. این نوسان شدید، حاکی از عمق کم بازار و سلطه رفتارهای توده‌ای است.

در حالی که روند رشد در آمریکا آرام و پیوسته بوده، نمودارها در ایران اوج‌های تند و سقوط‌های سریع را ثبت کرده‌اند. نتیجه این که بازار آمریکا ثبات و اتکا تولید می‌کند، اما بازار ایران به دلیل ساختار کم‌عمق خود، به موج‌های هیجانی ورود و خروج سرمایه وابسته است و این موضوع، گذار به سمت توسعه پایدار مالی را با چالش مواجه می‌سازد.

بحران آبی: پسته، ارزآوری با هزینه نابودی منابع

صنعت پسته که زمانی نماد موفقیت صادراتی ایران بود، امروز به چالشی بزرگ برای منابع آبی کشور تبدیل شده است. ایران در وضعیت «تنش آبی شدید» قرار دارد و تولید این محصول با واقعیت‌های اقلیمی کشور سازگار نیست.

مصرف نجومی آب برای تولید پسته

برای تولید هر تن پسته، بین ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ مترمکعب آب مصرف می‌شود. حتی با استفاده از سیستم‌های آبیاری نوین، مصرف آب به‌سختی به ۳۰۰۰ مترمکعب بر تن کاهش می‌یابد.

اگرچه صادرات پسته سالانه بین ۱ تا ۱.۷ میلیارد دلار درآمد ارزی دارد، اما این رقم در برابر هزینه واقعی آب مصرفی ناچیز است. گسترش باغات پسته در استان‌های خشکی مانند کرمان، باعث شده است تا پیامدهای زیست‌محیطی زیر پدید آیند:

• افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی
• فرونشست زمین
• شور شدن خاک

شواهد نشان می‌دهد پسته‌کاری در ایران از یک فعالیت سودآور در حال تبدیل به عاملی برای اتلاف منابع ملی است. تداوم این روند به نابودی آب و خاک و آینده کشاورزی کشور منجر خواهد شد و زمان تصمیم‌گیری سخت برای تغییر اساسی در سیاست‌های کشاورزی فرا رسیده است.

چالش بزرگ خودروسازان: اسارت در چرخه سنتی

صنعت خودروی جهان در میانه یک گذار تاریخی به سمت خودروهای برقی و هوشمند قرار دارد. این تحول، غول‌های خودروسازی را در یک «برزخ» قرار داده است؛ اما صنعت خودروی ایران در موقعیت نامطلوبتری قرار دارد.

به دلیل تحریم‌ها و فقدان سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید، خودروسازان ایرانی در یک چرخه بسته با قطعه‌سازان سنتی محبوس شده‌اند. تمرکز بر تولید قطعات برای خودروهای بنزینی قدیمی، در حالی ادامه دارد که زنجیره ارزش جهانی به سرعت به سمت قطعات تعیین‌کننده خودروهای برقی و نرم‌افزار حرکت می‌کند.

بدون یک تغییر راهبردی اساسی، نقش آینده ایران در بهترین حالت، به یک صادرکننده قطعات کم‌ارزش در حاشیه این تحول عظیم محدود خواهد شد.

افت شدید تجارت جهانی در اکتبر

شاخص مدیران خرید سفارشات صادراتی جدید به کمترین سطح خود در طول ۶ ماه گذشته رسیده است. این انقباض در تجارت از ماه آوریل ادامه دارد و کاهش در فعالیت تجاری در همه بخش‌ها مشاهده شده است، اما بخش تولید با سرعت بیشتری کاهش یافته است.

این کاهش در صادرات بخش تولید در حالی رخ داده است که تولید جهانی همچنان رشد ملایمی دارد؛ که به معنای افزایش تقاضای داخلی در کشورهای جهان است. همچنین خوش‌بینی تولیدکنندگان نسبت به تولید در سال آینده به پایین‌ترین سطح خود از ماه آوریل رسیده است. داده‌های اکتبر نه فقط از رکود تجارت، بلکه از ترس صنایع نسبت به آینده حکایت دارد.