نقص فاحش در پایش آلودگی هوای شمال؛ مازوت‌سوزی و بنزین بی‌کیفیت متهمان اصلی

نقص ساختاری در پایش آلودگی هوا: فاصله با استانداردهای جهانی

برخلاف دستورالعمل‌های زیست‌محیطی شورای اتحادیه اروپا (نسخه ۲۰۰۸) که تعداد ایستگاه‌های سنجش را بر اساس نسبت جمعیت و مساحت مناطق شهری تعیین می‌کند، در ایران نه تنها شاخص مشخصی تعریف نشده، بلکه تعداد ایستگاه‌های موجود در شمال کشور به شدت کمتر از حد توصیه شده است. این کمبود، شناسایی دقیق و به موقع آلودگی‌ها را با مشکل جدی مواجه کرده است.

مقایسه تعداد ایستگاه‌های مورد نیاز و موجود

با توجه به جمعیت حدود ۲.۸ میلیون نفری گیلان و ۳.۳ میلیون نفری مازندران، بر اساس استانداردهای اروپایی، تعداد ایستگاه‌های پایش آلودگی باید به شرح زیر باشد:

• استان گیلان: ۱۵ ایستگاه مورد نیاز، در حالیکه تنها ۱ ایستگاه (در رشت) فعال است.
• استان مازندران: ۱۹ ایستگاه مورد نیاز، در حالیکه تنها ۲ ایستگاه (در آمل و چالوس) فعال هستند.

علاوه بر کمبود تعداد، ایستگاه‌های موجود اغلب توانایی سنجش همزمان پنج آلاینده اصلی شامل ذرات معلق (PM2.5 و PM10)، منواکسیدکربن (CO)، دی‌اکسیدگوگرد (SO2) و دی‌اکسیدنیتروژن (NO2) را ندارند. این فقر تجهیزاتی باعث شده تا امکان تشخیص منبع اصلی آلودگی هوای شمال عملاً وجود نداشته باشد.

متهمان اصلی مه دود غلیظ اخیر

بررسی‌ها پیرامون «مه دود غلیظ» مشاهده شده در شهرهای اصلی گیلان و مازندران (از جمله نمک‌آبرود، نوشهر، آمل، بابلسر، لنگرود، لاهیجان، رشت و رودسر) چهار منبع اصلی آلودگی را مطرح می‌کند؛ مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها، سوخت بنزین کم‌کیفیت، ریزگرد با منشأ خارجی و همچنین کاه‌سوزی در شالیزارها. با این حال، دو عامل اصلی سهم بیشتری در این وضعیت داشته‌اند:

۱. مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها

مازوت‌سوزی به طور مشخص با افزایش شدید شاخص دی‌اکسیدگوگرد (SO2) همراه است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حدود ۳۰ درصد از آلودگی هوای اخیر شمال ناشی از مصرف مازوت در برخی نیروگاه‌ها بوده است. این تغییر سوخت با هدف ذخیره‌سازی گازوئیل و گاز برای مصرف زمستانی صورت گرفته است. با این حال، ایستگاه‌های محدود شمال، ظاهراً فاقد امکانات لازم برای شناسایی این آلاینده گازی کلیدی هستند.

۲. بنزین بی‌کیفیت و ترافیک فزاینده

دومین متهم اصلی، سوخت بنزین و حجم بالای ترافیک در جاده‌های شمالی است. تعطیلی پنج‌شنبه‌ها در حداقل ۲۱ استان کشور، باعث شده تا سفرهای آخر هفته در مهر و آبان ماه نسبت به پاییز سال گذشته ۱۵ درصد افزایش یابد.

آمار رسمی سفرها به گیلان نشان می‌دهد که از عصر چهارشنبه تا صبح جمعه، بین ۵۶ تا ۱۳۲ هزار دستگاه خودروی سواری پلاک غیرمحلی وارد استان می‌شوند که معادل اعزام حدود ۱.۵ میلیون گردشگر به شمال است. این حجم از تردد، مصرف سوخت قابل توجهی را رقم می‌زند.

کیفیت پایین بنزین‌ها، به ویژه اکتان پایین آن‌ها، منجر به «احتراق ناقص» در موتور خودروها می‌شود. این احتراق ناقص علاوه بر آسیب به موتور، باعث انتشار حجم بالای هیدروکربن‌ها و ذرات معلق PM2.5 در هوا می‌گردد. همزمانی افزایش مصرف سوخت با کاهش دما و پدیده وارونگی هوا، سبب انباشت این آلاینده‌ها در ارتفاع پایین‌تر از ۵۰ متر شده و «مه دود غلیظ» را ایجاد کرده است.

آلاینده غالب: تأیید منابع متحرک

برخی گزارش‌ها، ریزگردهای صحرای «قره‌قوم» ترکمنستان یا کاه‌سوزی در شالیزارها را به عنوان عامل آلودگی مطرح کرده‌اند. اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که آلاینده غالب در ایستگاه‌های شمال، PM2.5 بوده است. این نوع آلودگی معمولاً ناشی از منابع آلاینده متحرک (مانند خودروها) است، در حالی که ریزگردها (شبیه آلودگی تهران) عمدتاً شاخص PM10 را افزایش می‌دهند. این یافته، فرضیه ریزگردهای خارجی را تضعیف می‌کند و نقش ترافیک و کیفیت سوخت را پررنگ‌تر می‌سازد. همچنین، کم‌بارشی و نبود باد نیز به تشدید این وضعیت کمک کرده است.