تمرکز گرانی‌های بازار خودرو بر کمبود عرضه؛ دلالی و رانت در انتظار افزایش قیمت کارخانه

ریشه اصلی گرانی خودرو: کمبود عرضه و دلالی

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تقاضا برای خرید و فروش در بازار خودروهای داخلی همچنان فعال است و برخلاف تصور، بازار در رکود عمیقی به سر نمی‌برد. با این حال، مشکل اصلی همچنان بر سر عرضه است. عدم عرضه مناسب، به طور مستقیم منجر به افزایش قیمت در بازار آزاد می‌شود، به طوری که قیمت‌ها حتی از نرخ‌های مصوب کارخانه نیز فراتر می‌رود.

کمبود عرضه باعث ایجاد رانت، فعالیت گسترده دلالی و تشدید شکاف قیمت کارخانه و بازار شده و دسترسی مصرف‌کننده واقعی به خودرو دشوارتر می‌شود.

تحولات قیمتی در بخش‌های مختلف بازار

بازار خودروهای داخلی و مونتاژی، هر یک مسیر متفاوتی را در پیش گرفته‌اند:

خودروهای مونتاژی و خروج از دسترس طبقه متوسط

در بخش خودروهای مونتاژی، به ویژه مدل‌های چینی، روند بازار به شکل قابل توجهی تغییر کرده است. این خودروها به دلیل افزایش نرخ ارز و هزینه‌های تولید، اکنون در رده قیمتی بالای ۱.۵ تا دو میلیارد تومان قرار گرفته‌اند. این جهش قیمتی عملاً این خودروها را از دسترس قشر متوسط جامعه خارج کرده است.

مونتاژکاران نیز در واکنش به این شرایط، استراتژی خود را به سمت تولید خودروهای گران‌قیمت‌تر با تیراژ کمتر و حاشیه سود بیشتر تغییر داده‌اند.

رکود در بازار خودروهای خارجی

تنها بخشی از بازار که همچنان در رکود کامل به سر می‌برد، بازار خودروهای خارجی است. این رکود ناشی از دو عامل اصلی است:

• بسته بودن واردات خودرو برای ایرانیان مقیم خارج.
• اعلام تعرفه‌های پلکانی جدید واردات.

بازار داخلی و شوک‌های خنثی

افزایش قیمت‌های جدید دو خودروساز داخلی، شوک جدیدی به بازار خودرو وارد نکرده است. همچنین، تعرفه‌های جدید، هرچند برای برخی خودروها مناسب به نظر می‌رسد، اما در مجموع باعث کاهش انگیزه خریداران و فروشندگان شده است.

نقش واردات و آستانه تحمل قیمت

بازار خودروهای داخلی و خارجی تا حدودی به یکدیگر وابسته هستند و یک واردات صحیح و هدفمند می‌تواند تأثیر بسزایی در سیاست‌های کنترل قیمت داشته باشد. تجربه سال گذشته این موضوع را تأیید می‌کند:

در سال ۱۴۰۲، با وجود رشد ۱۰۰ درصدی نرخ ارز، افزایش قیمت خودرو در بازار تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بود. دلیل اصلی این تفاوت، وجود آستانه تحمل قیمتی در بازار بود؛ به این معنی که بازار کشش افزایش قیمت بیشتر را نداشت.

علاوه بر این، حتی میزان محدودی از واردات خودرو نیز توانست یک اثر روانی مثبت و قابل توجهی بر کنترل رشد قیمت خودرو در بازار داشته باشد.

تعهدات ضروری برای جلوگیری از رانت

کارشناسان تأکید می‌کنند که برای جلوگیری از تشدید وضعیت فعلی، لازم است در صورت صدور مجوز افزایش قیمت به خودروسازان، تعهدات مشخصی از آنها دریافت شود. این تعهدات باید بر محورهای زیر متمرکز باشند:

• افزایش تیراژ تولید.
• تأمین کافی و به موقع قطعات.
• عرضه کافی و مناسب خودرو به بازار.

در صورت نادیده گرفتن این الزامات، کمبود عرضه همچنان منجر به ایجاد رانت، فعالیت گسترده دلالی و در نهایت، دشوارتر شدن دسترسی مصرف‌کننده واقعی به خودرو خواهد شد.